ӨВС ӨВСӨӨ ҮНСНЭМ-ээс

Яруу найрагч Зос овогт Сэрээнэнгийн Билигсайханы уран бүтээлийн анхны ном нь "Өвс өвсөө үнснэм". Үүнээс ихэд таалагдсан хайкунуудаа шилэн тавилаа. Эрхэм ах өдгөө алс тэртээх Бельги улснаа суун, бүтээн туурвиж буй.

***

Ай хөхөө, хөхөө
Би хэд наслах нь вэ?
Эргэн тойрон аниргүй!
***
Шувуудын хойноос
Дэрсэн толгой бөхөлзөнө.
Бодохоос ч уйтай!

***
Үүлэн цаадах
Нарыг харах гэж
Талын зүг ширтнэм.

Үүлэн цаадах нарыг харах гэвээс зүй нь тэнгэрийн зүг ширтмээр... Тэгтэл тал нутагт нар хэрхэн мандаж жаргадгийг талын хүн л мэдэх биз ээ. Талын нар талаасаа л ургаж талдаа шингэнэм зээ, гэж. Нэгэнтээ яруу найрагч Ломбын Нямаа абугай "Уул давж тал харахын учир..." хэмээх сургамжилж байсныг санахуй бас ҮҮЛ давж тал харахын учир ч байж болох мэт... Энэ үнэхээр гоё мэдрэмж санагдсан...

***
Тээр дээр нисэж яваа шувуунд
Тэнгэр яасан гоё зохино вэ
Зуны цэлмэг өдөр.

Тэнгэрт шувуу бус шувуунд тэнгэр зохисныг мэдрэх... Их дотор багыг багтаахаас илүүтэй бага дотор ихийг шингээхийн гоё нандин мэдрэмж санагдсан...

***
Хэзээ ч мартахгүй гэж
Хэдэнтээ андгайлсан бүсгүй
Хэнсэн билээ

***
Цонхон доогуур чинь
Өнгөрөхсөн гэхдээ би
Хорвоог тойроод ирлээ.

***
Майхан дэрвүүлэх салхи
Сэтгэл хөвсөлзүүлнэ
Бүрэнхий үдэш

***
Гэрийн хаяа дэрвэнэ.
"Гашууны хэдэн тагтаа"
Хаахна буугаа болоо!

***
Гандангийн дэнжээд өгсөхөд
Гарын алга нийлнэ
Орчлон яасан энэрэнгүй.

***
Хөшиг намируулах
Хаврын салхи
Дурласан сэтгэл мэт

***
Оройн наран
Одоо л би чиний
Өнгийг харж байна

Өдрийн наран хэтэрхий хурц гялбаанаараа өөрийн өнгийг халхалдаг байж мэдэх юм. Нарны өнгө буураад ирэх орой үдшийн цагаар л түүний жинхэнэ өнгө танигднам за. Түүн лугаа, хүчтэй ганган явахдаа хүний мөн чанар хэтэрхий олон зүйлд дарагдаж халхлагдан, жинхэнэ чанар нь харагдахгүй болоод, буурч гундахын үед л үнэн мөн нь тодрон үлддэг бол яах вэ...

***
Уул бид хоёрын дундах
Манан өтгөрнө
Хөхөөн дуу тодорно

***
Шингэж буй наран
Нэгэн модыг гэрэлтүүлж
Зуун өвсийг сүүдэртүүлнэ

***
Гутал нь цоорхой өвгөн
Хөлөө өргөнө
Гудамжинд цас хаялна

***
Модны сүүдэр гишгэчин
Ганцаар алхахад
Мөчир хугарах сонсогдоно

Сүүдрийг нь гишгэчин алхах төдийдөө л мөчрийн нь хугарахыг мэдрэх эмзэглэл бол яруу найрагчийнх...

Бельгид одоо ингэсгээд л алхаж яваа байхдаа...

Энд би нэг галзуу шүлэг олсон... Нүцгэн бүсгүй өвс гижигдэх тэр үе... Өвс хүртэл гижиг нь хүрэх тэр үед... Агшин хором үхлийн үнэтэй... Гоё...

***
Нүцгэн бүсгүй
Өвс гижигдэнэ
Агшин хором одоо
Үхлийн үнэтэй байна
Хөхнийх нь товч
Цэцгийн дэлбээ шүргэхүй
Мөчир дээр үүргэлсэн болжмор
Сүрхийн ниснэ
Анир авсан бүсгүй
Даашинзаа шүүрэхүй
Ув улаан сар
Үүлсийн цаагуур шургана

О.ДАШБАЛБАРЫН ТЭМДЭГЛЭЛИЙН ДЭВТРИЙН САНААНД ОРООГҮЙ ХУУДСУУД

1996 он. Ирээдүй цаг. Энэ өгүүлэл гарснаас хойш найрагч О.Дашбалбар багагүйг эргэцүүлэн боджээ. Чингээд тэмдэглэлийн дэвтэртээ тэрлэн сийрүүлсэн нь:

"Яруу найраг дахь нялхсын өвчин" өгүүлэл маань бүхэлдээ өөрийн шүүмжлэлийн чанартай болж дээ. Модернистуудыг шүүмжилсэн үг өгүүлбэр бүр маань харин өөрт минь тохирно гэдгийг ухаараагүй явсныгаа бодохоор яруу найраг дахь эрт өтлөх өвчин гэж энэ юм болов уу даа гэмээр. Философич Баттулга зохиолчдын талаар айхтар хатуу ширүүн шүүмжилж бичсэн нь үнэнийг хэлж байж гээч. Ингэж ард түмэн маань олонхи найрагчдын үнэн байдлыг ойлгож эхлэн шүүмжилж байхад чи харин цөөнхи шинэ найрагчдыг харааж зүхэж байсныг яанан. "Эхлээд юмыг гайхалтай адилхан, фото зураг шиг хуулбарлаж сур. Хутагт хувилгаан, гавж, гэвшийн зэрэгт хүрээд, хоосон чанарт илтэд тэмүүлдэг болсон мэргэд л шүлэг зохиол бичих ёстой" гэхчлэн дүрэмдэж байсныгаа бодохоос нүүр улайнам. Би чинь фото зураг шиг хуулбарлах маягаасаа өдгөө хүртэл салаагүй байгаа атлаа басхүү хутагт хувилгааны адилаар зиндаархаж явсан болох нь. "Юу ч байхгүй. Бүх юм хоосон" гээд төөрөлдөж явсан чинь мөн чанар маань ингээд бодитоор тодроод гараад ирэх юм.

Өөрийн хамаг хамсаатны нэрийг жагсаачихаад: "Тэд маань харин сүүлийн үед "тэжээсэн бяруу тэрэг эвдэнэ" гэгчээр минийхээ өөдөөс хуцдаг болсон ч үнэн юм үнэнээрээ сайхан гэж бичиж байх үедээ би мөн ч олон юм ухаараагүй байж дээ. Тэд маань хүртэл намайг шүүмжилж, үг яриа нь үнэн ч юм шиг, сайхан ч юм шиг бодогддог болчихоод болсон байна шүү дээ. Инжинаш, Равжаа, Нацагдорж, Ван Вэй, Ли Бай, Данте, Петрарка, Руставели, Нарекаци, Таппер, Шиллер, Лонгфелло, Тютчев, Брюсов, Блокоос цааш найрагчгүй мэтээр бодож явсан минь нөгөө л Нацагдоржийн "Хуучин хүү" дүрээрээ шүү. Гэтэл цаана нь Интерманн, Руашенберг, Натанаэл, Уэст, Вечел Линдсей, Лихтенштейн, Донливи, Ферлингетти, Руст, Нарвик, Тайн, Шнайдер, Лоуэлл, Флетчер, Бродский, Тэннер, Волкотт гээд л нобелийн шагналтнаас авахуулаад найргийн түүхийг бүтээлцсэн олон гарамгай модернист, авангард, сюрреалист, абстракционист, футурист яруу найрагчид байдаг аж. Цаашилбал, Гинзберг, Корсо, Макклюре, Керуак, Пинтер, Арто, Пассос, Апполлинер, Жид, Хитер, Жёймс, Рутке, Бишоп, Берриман, Монмарк, Харт Крейн, Кеенер, Флинт, Мо Уошингтон, Брукс, Жолас, Супреску, Хэйси, Пуанд, Снодграсс, Рич, Жастис, Хект, Холл, Симпсон, Мюнкер, Стэффорд, Уилбер, Платт, Райт, Милош, Меррилл, Кассиан, Ганн, Розенквист, Олденбург, Лоуренг, Моррис, Зукофски, Каммингс, Сендрбэрг, Элиот, Мастерс, Олдингтон, Стивенс, Дулитал гээд урьд нэрийг нь ч зүүдэлж байгаагүй олон алдар цуутнуудын шүлэг бүтээлийг унших ажил ундран гарах нь ээ.

Би хэл шинжлэл ярьж байхад цөөнх залуус маань хэл шинэчлэлийг хийж байж шүү. Галсансүх Артур Рембог хуулбарлалаа гэж яах гэж яаран бичив дээ. Я үсэг шиг явган хүн, Щ үсэг шиг түрдэг тэрэг гээд байдаг нь улаан таван хошуу шиг зүрх гэдэгтэй нь ав адил ончтой зүйрлэл, шинэ дүрслэлийнх нь үргэлжлэл байж. Пресс хэвлэл агаар нь болсон энэ нийгэмд сэтгүүлч хүний сэтгэлд үсэг шрифт өдөр тутмын ойр зүйл байхаас ч биш яахав. Харин Рембо бол үнэндээ эгшиг авианы өнгөний тухай өөрөөр хэлбэл огт өөр зүйл бичсэн хүн шүү дээ. А-хар, цагаан-Э, И-улаан, Ү-ногоон. Ө-хөх, өөрийн ээлжинд нууцыг нь би хэлнэ гэж Рембо бичсэн. Рембогийн эзотеризм, Галсансүхийн мэтизмийн хооронд их ялгаа буй аж. Мэтизм яв цав, тодорхой хэлийг бүтээх эрмэлзэл гэдэг нь харагдана. Сайн найрагч хүн ямагт хэлний амьд хүчийг эзэмшсэн байх ёстой. Харин бид залуустаа ямар хэлийг өв болгон бүтээж өгсөн билээ дээ. Хүүгээ өрх тусгаарлахад гэр хогшил төхөөрч өгдөггүй Цэдэнбализмын бэлэнчлэх цаг үеийнхэнтэйгээ бид адил байнам бус уу. Үнэндээ монгол хэлээр унших олигтой ном ховор байгаа нь шинэ үеийнхнийг цоо шинэ хэл бүтээхэд хүргэж байна. "Аялгуу төгс монгол хэлээ эхлээд Инжинаш шиг эзэмшээч" гэх нь хэдийнэ хуучирч, ач холбогдолоо алджээ. Чосерийн хэл өдгөөгийн төвшинд хүртлээ хөгжөөгүй бол англиар бичигч тэр олон гарамгай найрагчид төрөх байсан болов уу даа.

уд 1Ю иЬ ус^оаЬ уиппипзгап уйеап о

уиппипзт,ап с!ет.

гэсэн Каммингсын мөрүүд одоо надад ойрхон санагдах боллоо. Транскрипци хийвэл энэ нь "Үои'ге дот. ю...уои с1оп'1...уои ипс1ег5Т,апс1...уои йоп'Т....уои ипс!егзт.апс! 1пет" гэсний өвөрмөц дуудлага гэдэг нь тодрох юм. Манай залуус үгэн дээр ювелирийн адил ажиллаж, модернистуудын "Маке II 1\1е\м" уриан дор уран сайхны хэлийг бүх талаар шинэчилж байж шүү дээ. Тэдний бичлэгт гадаад үг олонтаа тохиолддог нь муу юм биш байжээ. Элиот зарим мерүүдээ герман, франц, итали, санскритаар шүлэглэчихдэг байсан гэнэ. Жойс ч баян тансаг англи хэл байсаар атал герман, латин, ирланд, франц, итали хэлний үгсийн сан, өгүүлбэрийн бүтэц, бүх зүйлийг ашиглаж, англи хэлнийхээ хүчийг хэмнэдэг байжээ. Ер нь өнөөдөр монголын зохиолч хүн зөвхөн монгол гэлтгүй англи, франц, эсхүл орос хэлээр бичих чадвартай байх ёстой болж байна шүү дээ. Гэтэл олонхи шүлэгчдийн маань хувьд комбинатор шүлэглэл, стандартчлалын сэтгэлгээ хэвшжээ.

"Сарыг "неон сар" гэж хэлэхэд л тэр нь "шинэчлэл" болдог ийм хачин цаг үеийг гайхнам. Урьд нь "алиман сар", "мөнгөн сар", "хасын туулай", "сэрүүн гэрэлт" гээд өдий төдий танфг зүйрлэл байсан юм" гэж бичиж байсан минь юутай эндүү бодол байгаа вэ. Тийм хоцрогдмол бодлоос л болж бид, яагаад "намайг мэндэлсэн өдөр "наран анх гэрэлтсэн"-ийг ойлгохгүй болж, найраг маань хурим найрт хувиран банкрот дампууралд тулчихаад байхад" шүлгээр тоглосон, яруу найргаар маазарсан хэн бүхэн мартагдлын далайд живдэг" хэмээн цөөнхи шинэчлэгчдэдээ агсрахад хүрсэн байна шүү дээ. Хааяа нэг хятадын Сүн, Тангийн шүлгийн орчуулга руу хэлбийх төдийгөө Дорнын яруу найраг гэхчилэн өргөмжилж, тайзны школ, үзэгчдийн шүлэг ноёллоо гэж өөрсдийгөө шүүмжилсээр атлаа түүнийгээ дэлгүүрийн яруу найргийн баярт унших зэргээр өдөр хоногийг барах маань туйлын эмгэнэлтэй. Бидний хэл бүхэлдээ уналтад орсноос залуус маань жаргоноос өөр ярих хэлгүй болсон.

Шинэчлэгчид хэлбэрт их өөрчлөлт хийж байна. Хэмнэл, жигд өлмий, гишгэц, мөрийн хэмжээний цогц л яруу найраг өөрөө юм гэж төсөөлөх үе ч надад байлаа. Гэтэл хэвшил биш, мөн чанар нь л яруу найрагт үүрдийн юм байж. Дэлхий даяар ноёрхож байхад чөлөөт шүлэглэлийг яруу найргийн хөгжлийн дээд биш гэж мэтгээд яах ч билээ дээ. "А 1еатта11з, 1опеМпезз" гэхийг

I (а

1е

ат

та

II

5)

опе

1_

тезз хэмээн чөлөөтэй шүлэглэснээр яруу найргийн ямар санаандгүй үнэнлиг дүрийг бүтээж чадсан байна вэ. Навч (1еат) ганцаардал (1опеМпезз) гэсэн хоёр үг солигдон байх шиг, намрын гудамжнаа гуниглан зогсох шиг болох юм. Ив Сен Лораны зөгнөлт хувцсыг өмсөн амилуулах ямар ч шаардлага байдаггүй шиг, шилдэг загвар нь ахуйн чанараа алдаж, цэвэр уран бүтээл болсон байдаг шиг л, ийм шүлгийг тайзнаа унших ахуйн шаардлага огт алга. Улиг домог болсон попсууд, 48 сувгаар миксэлсэн рок хоёрын ялгаа ч мэдрэгдэх шиг. Манай яруу найраг Освальдын сэргээсэн тахийн удам мэт онгон зэрлэг бус, дербийн хүлэг мэт орчин үеийн байгаасай билээ гэж бодогдох юм. Эс бөгөөс морьтон Монголын нэр төр гомдоно.

Энэхэн үед бид дүрслэх хэрэглүүр болон дүр зургийн хиймэл формаль логизациар сэтгэлээ аргацааж суунам биш үү. Үзэл сурталжсан ухуулгын зүйл зочилдог дэлхийн соцреализмаар уран зохиолыг төлөөлүүлдэг хөг маань өнгөрчихөөд байна. Бидний өнөөгийн монсоцреализм эдийн засаг адил гүн хямралд оржээ. Урьдын атрибутууд л солигдож, коммунизм-шарын шашин, коммунизмыг бүтээн байгуулагч-ардын аж ахуйтан, капитализмын эсрэг тэмцэл-хотыг үзэн ядах маоистархуу хандлага зэргээр болж хувирснаас цаашгүй. Цэдэнбал бол бүрт огт хувираагүй. Тийм учраас шүлэг маань хүүрнэл, драмматиз, түүхэн, нийгмийн ухааны, нийтлэлийн текстүүдийг бичиглэх түгээмэл хэлбэр хэвээрээ байна. Өнөөдөр ийм шүлгийн үүргийг сонины өгүүллүүд гүйцэтгэж чадах болсоор удаж байгаа нь үнэн. Бидний бүтээсэн гол юм болох хөдөөгийн хүний дүр маань гэхэд л хөгжил хөдөлгөөнгүй, метафизик ажээ. Тэгтэл "нөгөө талын" уран зохиол жам ёсоор аливаа саадыг даван хөгжиж байна. Улс төр, ёс суртахуун, сурган хүмүүжүүлэх ухаан, үзэл суртлыг голлохгүй, уран сайхны чанарыг тэд гол шалгуураа болгож байна.

Шинэчлэгч модернистууд дундад зууны сэтгэлгээ, уран сайхны болон ёс зүйн уламжлал, большевик арга барил, провинциал эгоизмын аль алинд хуурталгүй, монголчуудын шинэ ертөнцийг дүрслэн үзүүлж, орчин үеийн монгол хүний байгалийг бүрдүүлэгч нэгэн хүчин зүйл болох урбанист экзистенциализмыг нь ч орхилгүй илэрхийлэн, хоосон орон зайг арилгаж байна. Шинэчлэгчдийн яруу найраг нь хувь хүнийхээ гүн гүнзгий мөн чанарыг илтгэвч, монгол хүмүүсийн үнэнхүү байгальд нэвтэрсэн хамгийн сүүлийн үеийн мэдлэгийн сан болох нь гайхалтай. Уран бүтээлийн эго-гийнхоо драмыг субьективээр мэдрэн хүртэж, трансцендент, декадентийн хооронд оршин байхдаа тэд Миллерийн адилаар Бурханыг егчилгөх буюу, эсрэгээр ч байж болох авч, үнэн хэрэгтээ хөгжил хөдөлгөөний зураг Эйкшн пэйнтингээрээ хүний мөн чанарыг гайхалтай тодорхой тусган өгүүлэх юм.

"Тэд аймхай, тэд хулчгар. Тэдэнд Монгол улсын парламент дахь өөрчлөлт, Засгийн газар солигдох огт хамаагүй" гэж байсан минь өдгөө харин зохиолч хүнд огт хамаагүй үг шиг бодогдоно. Улс төр, үзэл сурталд уран бүтээлч ойр байх нь урьдын хэв загвар шүү дээ. Сайн зохиолч хүн нийгэмд байр суурь олж авах гэж олон нийтийн ажилд оролцох юм уу, кэр төрөө дээшлүүлэх гэж улс төрийн хөдөлгөөнд нэгдэх албагүй юм. Энэ нь уран бүтээлд сөргөөр л нөлөөлнө. Харин ч тэр бүхэнд оролцолгүй, зөвхөн уран бүтээлээ туурвиад явж байвал сайхан. Миний бие нэгэн үе хөдөө нутагтаа таван ямааны ферм байгуулаад, дэргэд нь бясалгаж суухсан гэж боддог байж билээ. Гэвч парламент, Засгийн газар гэсээр яваад эцэс сүүлд билэг авьяас минь мохож, шүлэг найраглал маань "Маршалл Цэдэнбал", "Ноён Баабар" зэрэг толгой холбосон нийтлэл болсон. Гэтэл нөгөө Д.Энхболдбаатар харин өөрөөрөө л байж, өөрийгөө үнэнлиг илэрхийлэхийн туйлд хүрсэн нь юутай атаархалтай вэ? "Тэр маань нүдээ аньчихсан юм бодож байна" гэж тэрбээр нэгэнтээ бичжээ. Ийм шүлгийг тайзнаас унших аргагүй гэдгийг мэдсээр атлаа тэр өөрийнхөөрөө бичсээр.

XX зууны уран зохиолын шинэ амь амьдрал одоо л монголын уран зохиолд хэрэгжиж эхэлж байна. Шүүмжлэлт монсоцреализмд маань бүр XIX зууны шинэчлэгч арга барилууд ч нэвтрээгүй байсан билээ. Үгийн шинэ урлагийн эцэг болсон реализм монголын уран зохиолд эрийн цээнд хүрээгүй. Өвөг эцэг буюу шашны болон ардын аман зохиолын цус холилдсон нэгэн л түүхэн хэм хэмжээндээ байж байлаа. Урлаг дахь зогсонги байдлын эсрэг шинэ урлагийн хувьсгал зайлшгүй хэрэгтэй аж. Жинхэнэ сэхээтнүүд ирээдүйг харж чаддаг байх ёстой. Өнөөдөр шинэчлэгч найрагчдын хувьд аудитори өргөн бус боловч, тэд буй болгох нь гарцаагүй. Жинхэнэ найрагчид жинхэнэ уншигчдыгаа төрүүлдэг гэж гавьяат модернист Уолтт Уитмен бичсэн. "Оллоо!" гэж дуу алдах уншигчид нийгэмд олноор төрөх болно. Модернистуудын талаар С.Энхбаяр, Ш.Одонтөр, Б.Бадрал, Д.Алтангэрэл нарын залуу зохиолчид гол төлөв сайшааж үнэлсэн шүүмжүүдийг нийтлүүлсэн. Гэхдээ сайшаалыг гар хумхиж суугаад хүртдэггүй нь мэдээж. Манайд 90-ээд оны уран зохиолын шинэ хандлагуудыг авч үзэх асуудал туйлын хангалтгүй байна. Онц ээдрээтэй шүлгүүдэд анализ хийх аргачлал Баруунд хэдийнэ хэвшсэн байдгийг Монголд нэвтрүүлбэл зохино.

Яруу найргийн тоймоос өгсүүлээд антологи ч байхгүй байхад юу ч ярилтай билээ дээ. Зохиолчийн уран бүтээлийг үнэлэх шалгуур тоон хэмжүүрээр тодорхойлогддог хэвээр байна. Олон удаа л хэвлүүлэхгүй бол тухайн зохиолч залхуу гэхээс өөр ямар ч үнэлгээ авахгүй. Гэтэл Фрост 39 насандаа. Стивенс 43 насандаа анхныхаа номыг хэвлүүлсэн. Яруу найргийг хуучин маягийн шүүмжээс чөлөөлөх хэрэгтэй. Новатор найрагчид хэзээ ч эргзж ухрахгүй, урагшаа ахисаар байх нь мэдээж. Өнөөдөр модернистуудад "сНеГ-сГоеиУге" бага байгаа боловч чанарын нягтшилаар уламжлалт уран зохиолынхноос хэдийнэ давжээ.

Модернизм нь манай феодализмын ухамсрын хямралтай эвлэрэхгүй гэсэн эрүүл ухааны дуу хоолой юм. Нийгэм өөрийн хүүхэд болох модернистуудыг аргачилан устгах хандлагатай байж болохгүй. Дарамтат дэглэм хорт хавдартай адилаар ард түмнээ хөнөөдөг. Монголд уран сайхны хувьсгалыг хийх энэ залуус урлагийн интуитив социологичид юм. "Шинэ цус, "XX зуун", "Аймшиг", "Хүрээ хөвүүд", "Зүс бүгэг андууд" "Үүлэн цэцэг" зэрэг хамтлаг сектэд нэгдсэн шинэчлэгчид "эзэлсэн газар нутаг дээрээ бэхлэлтээ үргэлжлүүлэн барьж" байна. Харин би "Сүх, Мөнхбаяр. Төрбаяр, Хурбаяр, Балсан, Галсан гэсэн үй түмэн хөвүүд үржиж, яруу найргийн тун ертөнц нян бактериар дүүрэв" гэсэн өгүүлбэрээсээ татгалзаж байна. Бидэнд ямар ч Соммын тулалдаан хэрэггүй. Хамаг дэмий юмаа хаяад тэдний эгнээнд орно гэдэгтээ найдаж байна. "Би гол ус гатлах үед хэдэн ч удаа бүх ачаа тээшээ хаяж байв. Ер нь хүн хэрэггүй юмаа хаяж сурвал зохино" гэж Македоны Александр хэлсэн. Хэрэггүй юмаа хаяхаас айгаад байвал фоби өвчин тусна. Ингэхлээр 6и уран зохиолын ирээдүй, XXI зууныг сонголоо. Шинэчлэгч залуусын юу хийгээд байсныг ухаарав. Энэ шинэ уран зохиолын төлөө, жинхэнэ уран зохиолын төлөө, дэлхийн соёлд тэнцэхүйц уран зохиолын төлөө тэмцэх болно. "Уран сайхны, бүтээлч сэтгэлгээ нь өндөр хөгжсөн ард түмэн л ахиж дэвшдэг" гэсэн нэг өгүүлбэрээ л би зөвшөөрч байна. Ум мани бад ми хум".

Сийрүүлсэн Ч.МӨНХБАЯР

"Улаанбаатарын үдэш" хэмээх сонины 1995-04-19 №17-д нэг ийм зүйл гарч байжээ. О.Дашбалбар "Яруу найраг дахь нялхсын өвчин" гэсэн нийтлэлээрээ 90-ээд оны голтой хэсэг уран бүтээлчийг "бут авсаныхаа" дараа тэмдэглэлийн дэвтэртээ нийлээд эргэсэн, ухаарсан зүйлс бичсэн байсныг Ч.Мөнхбаяр сийрүүлжээ гэж ойлголоо. Хүн нэг үзэл бодолдоо хэт үнэнч байхаас илүүтэй аливаа шинэчлэлийг хүлээж авч чадвар бүхий тархитай байсан нь дээр байх л даа, мэдээж. Гэхдээ ухаарлаа ухаарлаа гэхэд бүр ингэтлээ үнэнч, гүн, эргэлт буцалтгүйгээр, 180 градусын ухаарал хийнэ гэдэг байх боломжгүй ч юм шиг санагдаж, жаахан "сэжиг" төрөв. Нарийн түүхийг нь мань мэт нь яаж мэдэх вэ дээ... Эсвээс... хэрвээ үнэхээр л, гэнэтхэн ийм эрсээр өөртөө хувьсгал хийж чаддаг бол гарцаагүй гарамгай хүний мөн чанар байх.

Манай эриний нэгэн "ГАЙХАМШИГТ ГАЛЗУУ" -гийн тухай тэмдэглэл

Үгийн урлагын их мастер С.Беккетын нэрийг хүн төрөлхтөн сайн мэднэ. С.Беккет XX зууны уран зохиолд хамгийн ээдрээ түвэгтэй, шуугиан тарьсан том үзэгдлүүдийн нэг байлаа. Түүний уран бүтээл бүр анхнаасаа алдаршиж, 1969 онд Нобелийн шагнал хүртсэнээр улам цуурайтан "орчин үеийн сонгодогууд"-ын зэрэгт хүрчээ. Сүүлийн хэдэн арван жилийн турш зохиолчийг болон уран бүтээлийг нь тойрсон маргаан шуугиан огтхон ч тасарсангүй. Беккетын бүтээлүүд үнэхээр түвэгтэй. Ихэнх зохиол нь бие биеэ харилцан үгүйсгэх мөртлөө орчлон хязгааргүйг батлах гэсэн юм шиг улам улмаар арвижсаар 1990-ээд оны босгон дээр тасалдсан билээ. С.Беккетын бүтээлд олон янзын утга зэрэгцэн оршиж байдгийг судлаачид олонтаа тэмдэглэжээ. Тухайлбал, Францын нэрт шүүмжлэгч Морис Ладо "Моллой" хэмээх романтай холбогдуулан "зарим хэсэгт хошин инээдэмт зохиолын шинж давамгайлж байхад нөгөө хэсэгт нь "сэтгэл задлагын" салбарт илүү хамаарах үзэгдлүүдийг уран сайхны хэлбэрээр харуулсан байдаг" гэжээ. С.Беккетын уран бүтээлийн тухай маргаан зохиолынх нь утга агуулга, уламжлал шинэчлэл гэх мэтийн уран зохиол судлалын хэвшсэн асуудлуудаас үүдэн гардаггүй. Харин түүний уран бүтээлийг ямар үндэстний уран зохиолд хамруулахаас эхлээд ч маргах зүйл аяндаа гараад ирдэг юм. Ирланд гаралтай, үгийн урлагийн сор болсон олон зохиолчийн нэг адил С.Беккет төрөлх эх орноо орхин Францад суурьшиж, франц хэл дээр бичиж, туурвиж байсан бөгөөд өөрийнх нь нарийн хяналт дор англи хэл рүү орчуулдаг байжээ. Ямар ч атугай туүний түүх намтар, уран бүтээлийн замнал Ирландаас эхтэй нь дамжиггүй ээ. С.Беккет 1906 онд Дублинаас холгүй төрж хүүхэд болон залуу насаа тэнд өнгөрүүлжээ. Дублины коллежид сурч байхдаа зохиол бичих анхны алхмуудаа цайны газар, концертын танхим, дэлгүүр хоршоо, гудамж зээлээс ардынхаа үгийн сангийн гайхамшигт өв сангаас тасралтгүй суралцаж байлаа. 1934 онд С.Беккетийн "Далайх нь их ч буух нь зөөлөн" нзртэй өгүүллэгийн анхны түүвэр гарсан байна. Эхлэн бичигч хэн бүхний нэг адил, түүний уран зохиолын сонирхлын хүрээг тодорхойлж болно. 1920-иод оны сүүл 30 оны эхээр "дэлхийн романы эцэг" Ж.Жойстой ойр дотно танилцаж, утга зохиолынх нь нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. Тиймээс ч Ж.Жойс түүний сонирхлын хүрээнд онцгой байр суурь эзэлдэг гэж хэлж болно. Үгийн утга илэрхийлэх чадлыг бүрэн дүүрэн нээн ашиглаж, утга шилжүүлэлт, сэлгээг үлэмж их хэрэглэсэн зэргээс нь Ж.Жойсын туурвил зүйн нөлөө түүний уран бүтээлд гүнзгий нөлөөлснийг харж болно.

"Моллой"-ын театрчилсан тавилтаас...

С.Беккетийн туурвил зүйн анхны туршилтуудаас үзэхэд ирээдүйн их зохиолчийн уран сайхны сэтгэлгээний өвөрмөц тогтолцооны улбаа, мөр тод хадгалагдсан байдаг бол "Мэрфи" /1938/ хэмээх удаах роман нь зохиолчоос ертөнцийг үзэх үзлээ уран сайхны аргаар илэрхийлэх зорилгодоо хүрэх гэсэн бас нэг том алхам байсныг ойлгож болох юм. С.Беккетийн үргэлжилсэн үгийн зохиолын өвөрмөц этгээд байдлаас нь жийрхсэн хэвлэн нийтлэгчид зохиол бүтээлийг нь хэвлэхээс урьдын адил зайлсхийцгээж хэвлэгдэн гарсных нь дараа ч нэлээд хөндий хүйтэн байр сууринаас хандаж байлаа. "Мэрфи" роман С.Беккетийн хувьд нэг талаас эхлэн бичигчийн анхны оролдлого, нөгөө талаас нэрд гарсан авьяас билэгтний зохиол бүтээлийн хооронд гардаг шилжилтийн гэмээр орон зайг холбосон бүтээл юм. "Мэрфи"-г уншихад зохиогч нь уламжлалт арга хэлбэрээс хараахан ангижран салж чадаагүй, гол баатар нь хожмын зохиолуудын баатраас ихээхэн ялгаатай төдийгүй бодит байдал, эд юмс, ахуйн залхаг хүрээнээс холдож чадаагүй нь харагддаг ч оюун санаа, ухамсрын тайлагдашгүй ертөнцөд нэвтрэх гэсэн хүсэл тод мэдрэгдэж байлаа. Тиймээс ч Английн судлаач Джон Фастчер, Беккетийн баатрууд дотроос Мэрфи эгэл амьдралтай салшгүй холбоотойг олж үзээд "Амьдралд үнэнч сүүлчийн иргэн" гэж нэрлэж байлаа. С.Беккетийн оюун санааны ертөнц, амьдралыг үзэх үзлийн төлөвшилт, нийгмийн гүн гүнзгий хямрал, тогтворгүй байдал, гутралын үетэй давхцан, дэлхийн II дайны жилүүдэд төлөвшин бүрэлджээ. Их дайны өмнөхөн зохиолч Ирланд эх орноо бүр мөсөн орхин явжээ. Үндэсний үзэл гаарч, сүм хийдийн ноёрхол хэмжээнээсээ хэтэрч уран сайхны сэтгэлгээний аливаа шинэ үзэгдэл, оролдлогыг хялайн үзэх үзэл дэлгэрсэн тус орны энэ нөхцөл байдал нь залуу зохиолчийн уран бүтээлд ноцтой саад бэрхшээл учруулна гэж тэр үзжээ. Францад байхад нь дайн эхэлсэн байна.Улс төрөөс ямагт хол хөндий байдаг тэрээр Францын эсэргүүцэгчдийн хөдөлгөөнд оролцсон нь гайхалтай явдал болов. Нацистууд дургүйцлийг минь төрүүлж, ялангуяа еврейчүүдэд хандах хандлага нь тэсвэр тэвчээрийг минь барсан гэж тэр хэлж байсан. Тэр зохион байгуулалттай хүчирхийлэлийн өмнө хувь хүн юутай арчаагүй болохыг дайны гашуун туршлагаас олж мэдэрчээ. Хүн төрөлхтөнд учруулсан дайны аюул гамшгийг биеэр туулж, нүдээр үзсэн зохиолч "орчин үеийн дэлхий ертөнц нь хувь болоод бие хүнтэй ч байнга зөрчилдөг байдаг" гэсэн оршин тогтнохуйн тухай үндсэн зарчмаа тунхаглажээ. Өөрөөс нь огт шалтгаалахгүй агуу их хүч чадлын өмнө хүн хэмээх амьтан ямар ч хамгаалалтгүй өчүүхэн болохыг тэдний үхэл илэрхийлж байдаг гэж үзэж байлаа. Дайны үеийн уран бүтээлд нь зохиолчийн энэ үзэл баримтлал хурц тод туссан бөгөөд амьдралыг байгаа байдлаар нь хүлээж авч дүрслэх хандлага гүнзгийрэн амьдрал утгагүй, хүмүүсийн амьдрал үхэл хэмээх цор ганц төгсгөлтэйг илэрхийлэх зорилго агуулагдаж байсан юм. Тэрээр үхэл мөхлийн гол шалтгаан нь хүмүүсийн хоорондын харилцаа холдож, хямралд орох явдал гэдгийг зохиолдоо харуулж байв. Бас орчин үеийн хүний эмгэнэлт амьдралыг дүрслэхдээ жинхэнэ үнэнийг халхалж байдаг хүний хортой сэтгэлийн хөөрөл, хийрхэл мөрөөдлийг нээж үзүүлэхэд их анхаарсан ажээ. Үнэн хэдийгээр гашуун хатуу, гүнд нь нэвтрэн нууцыг нь олоход зовлонтой хэдий ч үнэнд хүрэх цор ганц зам бол оюун санааны эрх чөлөө гэж үзэж байсан юм. Энэхүү хэцүү бартаат замыг хамтдаа туулахыг С.Беккет уншигчдадаа байнга санал болгож байдаг.

С.Беккетийн зохиолын баатрын амьдралын түүх нь үйл явдлаар дамжин тодрох боловч тэрхүү үйл явдал нь амьдралын өчүүхэн хором мөч байдаг. Энэхүү эгшин хором нь эдүгээ цагийн цор ганц үнэнийг өгүүлдэг. Үүнээс цааш баатрынх нь туулсан амьдралын урт зам алсын алсад дуудна. Амьдрал бол дурдатгал юм. Тэрхүү дурдатгалын цорын ганц гэрэлт цэг болсон энэ мөчийг баатар нь хамгаалж, хайрлана. Ингэснээрээ баатар нь өөрийн эмгэнэлт ганцаардлыг давж, дурдатгал нь бүтээлч үйл ажиллагаа мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг. С.Беккетийн гурвал зохиолын тэргүүн дэвтэр "Моллой" /1947,1951/ туүнчлэн "Мэлоун үхэж байна" /1951/, "Нэргүй" /1953/ -ээс эхлээд түүний анхны өгүүллэгүүдэд цухас үзэгдэж байсан "амьдралын замын" дүр дүрслэл С.Беккетийн цаашдын уран бүтээлийн улаан шугам болдог. Тухайлбал С.Беккетийн алдарт бүтээлийн нэг "Годог хүлээх үед" /1952/ жүжгийн баатруудтай, үзэгчид замд танилцааж, мөн замд тэднээс сална. Владимир, Эстрагон хоёр хаанаас ч юм ирсэн бөгөөд, хаашаа ч юм явж байна. Тэдний энэ аялалын гол утга нь байрлал солихдоо бус Годо хэмээх үл ойлгогдох дүрийн цаана орших нууцыг тайлахад оршино. Энэ зохиолын утга санааг тайлах гэж өрнөдийн судлаачид багагүй цаг хугацаа зарцуулсан. 1940-өөд оны II хагаст бичсэн "Цөллөгийн хүн", * "Төгсгөл", "Анхны хайр" зэрэг туурийн баатрууд мөн.л аян замд дүрслэгдэнэ. Тэхдээ хаа нэг үл мэдэх газар биш харин хотын гудамж, усан онгоцны зогсоол далан, гудамжны булан, хотоос гарсан зам, агуй, саравч, овоохой зэрэг биднийг тойрон байдаг бодит ертөнцийн эс ширхэг дундуур аялан явж, яваандаа юмс нь бүдгэрсээр алга болж зөвхөн зам л үлддэгээрээ анхны роман "Мэрфи"-тэй ойролцоо бол" Бахь байдгаараа" /1960/ романд амьдралын зам болон үйл хөдлөлийг яг л эрт цагт газар дэлхий үүсч байсан үеийн шавар шавхайн бүрхэвч шиг байдлаар дүрсэлжээ.

Бусдын тусламж дэмжлэггүйгээр хөдөлж чадахгүй болсон тахир дутуу хүмүүс С.Беккетийн зохиолын ертөнцөөр дүүрэн. Жишээлбэл Дугуйт сандалдаа үүрд хадагдсан хүн "Театр-1" жүжгийнх нь баатар байдаг бол "Эндгипиль" /1957/ зохиолын "Жаргалтай өдрүүд" /1961/"-дээ энэ сэдвийг С.Беккет маш өвөрмөц байдлаар шийдвэрлэсэн билээ. Жүжигт амьдаараа булшлагдсан Виний хэмээх эмэгтэйн тухай өгүүлнэ. Жүжгийн эхэнд тэрээр газарт бүсэлхийгээ хүртэл булагдсанаар дүрсэлсэн бол жүжгийн төгсгөлд түүний толгой газраас дөнгөн данган цухуйж харагдана. Энэ дүрслэл бол үхэл мөхөл хүнийг аажим алгуур боловч, зайлшгүй үмхэн авдаг гэдгийг билэгдсэний дээр хэнд ч хэрэггүй, зорилгойгүйгээр амь золихыг энэ дүр бас шүүмжилнэ. Хүн төрмөгцөө л үхлийг өөртөө хуримтлуулж эхэлдэг хийгээд амьдаралаа өдөр тутмын аахар шаахар зүйлд үр ашигүй зарцуулан өөрийн булшийг ухан бэлтгэх "Бүтээн байгуулагч" үеийг нь сонирхолтойгоор зэрэгцүүлэн харуулсан. Энэ нь инээд ханиад, ихэсгэл багасгал өргөн хэрэглэж болох сэдэв юм. Ердийн л нэг өдрийг "Бас нэгэн сайхан өдөр" хэмээн дуу алдан угтаж байгаа Винийгийн дүр бол уг баатрын оюун санааны харанхуй мунхагийн билгэдэл төдийгүй орчлонгоор дүүрэн ийм хүмүүсийн тухай харамссан С.Беккетийн гүн эмгэнэлийг илэрхийлж буй хэрэг юм. С.Беккетийн уран бүтээл бүхэлдээ туршилтын шинж чанартай өөрөөр хэлбэл уран сайхны ертөнц нь амьдралыг бүхий л дүр төрхөөр нь тусгаж давтагдашгүй үйл явдлуудыг хэлхэн дүрслэхдээ бус харин тодорхой бүхэн ерөнхийдөө уусан шингэж байдаг ахуйн хууль зарчмын загвар юм. 1970-80-аад онд С.Беккетийн үргэлжилсэн болон драмын бүтээлийн уран сайхны ертөнц үндсэндээ өөрчлөгдөж, хошин шог өнгө нь бүдгэрсэн ч уянгын аяс гүнзгийрчээ. Түүгээр ч барахгүй сүүлийн бүтээлүүдэд нь түүний баатрууд "өөр хэн нэгний" өмнөөс явах хөдөлгөөн ажиглагдана. Ямарч тохиолдолд 19 дүгээр зууны сонгодог романы баатруудаас амьдралын утга учрыг олох гэж эрж хайж байсан гал халуун эрмэлзлэлийг С.Беккетийн баатруудаас олж харж болно. Тэхдээ түүний баатрууд жинхэнээрээ бол ямар ч зүйлийг олж мэдэхийг хүсдэггүй. Харин зохиолч баатрынхаа энэ үүргийг өөртөө хүлээн авч амьд явах ямар учир байна? Авьяас, хайр, эрдэм мэдлэг, нэр төр зэрэг нь амьд явахтай ямар холбоотой юм гэх зэргийн хурц асуудлыг дэвшүүлдэг. Иймээс ч амьдрал чармай нүцгэнээрээ бүр бидний өрөвдмөөр гэж ярьдаг тийм л байдлаараа тусна. Гэхдээ С.Беккет энэ бүхнийг шал өөр байр сууринаас харна. Беккетийн ертөнцөд өрөвдөх сэтгэл гэдгийг мэддэггүй юм. Ийм л өвөрмөц орчин нөхцөлд С.Беккет амьдралын утга учрыг олж энэ чинь л амьдрал өөрөө байна шүү дээ гэсэн дүгнэлт хийсэн юм. Өөрийн амьдарч буй нийгмийн харгис хэрцгий араншинг эсэргүүцэн "Би үргэлжлүүлж чадахгүй, гэвч би үргэлжлүүлнэ" гэж хэлсэн үг хожим түүний алдарт зохиолын нэр болсон билээ. С.Беккетийн гүн ухаан-амьдрал-уран сайхны ертөнцөд хийсэн нээлтийн мөн чанар, сэтгэлгээний өвөрмөц байдлыг Поль Валер "Амьдралын гуниглал" гэж товч тодорхойлоод үүний дор би замхран алга болдог гуниглалыг ойлгож байгаа юм бишээ. Энэ бол ядарч зовсноос эхэлсэн гуниглал биш, энэ бол эцэс төгсгөлтэй гуниглал биш, энэ бол уй гашуудлын гуниглал биш. Энэ бол гаднаас нь харахад хамгийн сайхан, хамгийн аз жаргалтай зүйлтэй хутгалдан оршиж байдаг гуниглал юм. Энэ гуниглалын гол утга нь амьдрал өөрөө юм. Энэ гуниглалын шалтгаан нь амьдралыг жинхэнээр нь харж ойлгосон явдал юм. Энэ гуниглал бол нүцгэн амьдрал өөрөө юм..." гэж тайлбарласан бол Р.Олдингтон "гайхамшигт галзуу ирланд" хэмээн дуу алдаж өөрийн асар их бишрэл хүндэтгэлийг түүнд илэрхийлсэн. Тэд байдаг л нэг зүйлд дуу алддаг хүмүүс бус. Гэвч дуу алдахгүй байж чадаагүй. Үүнээс хойш олон жил улиран одож С.Беккетийн уран сайхны сэтгэлгээний аварга нээлтүүд дэлхий дахинаар түгэн тархаж, утга зохиол, театр, киноны ертөнцийг донсолгон олон зүйлийг өөрчилсөн. Гунигтай нь гэвэл энэ гайхамшигт "галзуу"-гийн тухай монголчууд бид анх удаа л товч тэмдэглэл төдийг уншиж байна даа. Агуу их С.Беккет таалал төгсөөд гурван жилийн нүүр үзээгүй байна.

Доктор Дашлхүмбийн Галбаатар

Жич: Энэхүү нийтлэл "Засгийн газрын мэдээ" сонины 1994-04-08 №11/12-т хэвлэгдэж байсан. Тиймээс тухайн үед Монголчууд Бэккетийг мэддэггүй байсан байж болох ч одоо түүнийг харьцангуй сайн мэддэг болсон байх. Беккет Дэлхийн театрын урлагийн шинэчлэлд асар том үүрэг гүйцэтгэсэн нэрт зохиолч байсан бөгөөд 1989 онд 83 насандаа өөд болсон юм.

"ГОДОГ ХҮЛЭЭХҮЙ"

ГЭГЭЭРЭХҮЙ хэмээх УЯНГЫН сэтгэмжээс.

ОЧИРБАТЫН ДАШБАЛБАР

I.

Намрын шөнө ганцаар суухуй хаяагаар хүйтэн салхи сэвэлзэж, лааны гэрэлд сүүдэр минь томрон хана туурганд нэн сүртэй хөдөлнө.
Намрын шөнө ганцаар суухуй бие минь жихүүцэн, найртай андыг үгүйлж сэтгэл гансарна.
Намрын шөнө ганцаар суухуй энд тэнд нэг юм шар шур хийх шиг, хий юм лааны дөлөнд сүүмэлзэн, намайг ажиглаж байх шиг.
Намрын шөнө ганцаар суухуй алс тэртээх Наранбулаг минь нүдний өмнө торолзон, бүгээн мананд нэг юм хий сүүтэлзэж, чөдөртэй морьд нь өвс зулгааж тургилах сонсдоно.
Намрын шөнө ганцаар суухуй, хээр талд хяруу унаж, өвсөнд цан тогтоод сарны гэрэлд нилдээ цайран үзэгдэнэ.
Намрын шөнө ганцаар суухуй, би өөрөө адуу шиг үүрсмээр, эсхүл сар өөд харж нохой шиг хуцмаар санагдана.
Намрын шөнө эл хуль, хээр талд нам гүм, цан хяруу сарны гэрэлд толины цар шиг гилтэгнээд, хэдэн дэрс сэрвийх нь холоос хүн шиг харагдана.
Намрын шөнө ганцаар суухуй гэрт буй, талд буй хоёрын алин болохыг би умартаад нэгэн болохоор хаяагаар сэвэлзэх хүйтэн салхинд жихүүцэж, нэгэн болохоор хээр талд бөртийх толгодын хооронд хэсүүчлэн, эсхүл лааны гэрэлд гунихарч, эсхүл сарны гэрэлд жихүүцнэм.,

Гэрт, гадаа хоёрын завсарт амьдрал буй.
Гэрэл, харанхуй хоёрын завсарт эрэл буй.
Үнэн, худал хоёрын хооронд хүмүүн тэнэмүй.
Үхэл, амьдрал хоёрын хооронд насыг элээмүй.

II.

Намрын шөнө сарны туяанд цав цагаан том чулууны дэргэд, завилан сууж, тэр цэл хүйтэн чулуун дээр цав хийтэл ганц болор жүнз тавихад эхлээд жин гэсэн дуун үүсэж, тэр мөнгөлөг жингэнээ хаданд алгуурхан шингэж, мөнөөх цагаан чулуу сарны гэрэлд амь орох шиг санагдана. Цагаан хадан дээрх болор жүнзэнд удалгүй сарны туяа нэвчин дүүргэж, би түүнийг хөнтөрч орхино. Сарны туяа ууж байна гэж бодохуй цээжин дотуур сэнгэнэж, хачин сайхан сэрүү татаж, надаас бас сарны цагаан туяа гийх шиг, эргэн тойрны өвс ногоо, хад чулууг би цагаан туяа татуулан гийлгэх мэт амин сэрэл төрнөм.

Болор жүнзийг сарны гэгээнд зүлгэгдсэн өөхөн цагаан чулуун дээр тавихуй дахин жин... гэсэн дуун гарч, удтал чихэнд чимэгтэй дуурьсан, бүр мөнгөн хонхны хэл ганцхан удаа цохисон мэт сэрэл үүснэ.
Сайтар ажвал мөнөөх жүнзэнд сарны гэрэл агшнаа дүүрээд, одоо сэрэхүл жүнзтэй сарны туяа бус, болор цөгцтэй цагаан зул сүүмэлзэх мэт...
Намрын сүүн сарны гэгээнд цав цагаан чулуун дээр болор цөгцтэй зул сүүмэлзэнэ.

Ийнхүү би ловон Бадамжунай хэмээх тарнийн их багшийг орон зайнаас урин залан дуудахуй цагаан зул нь болор цөгц - жүнзнээсээ сэв хийтэл салан, сарны туяатай нийлээд эргэн тойрон нимгэн цагаан манан хөшиг татаж, нууцын орны дуун түгэх нь "Ума хум базар гүрүү бадма сэдий хум" хэмээн эргэн тойрны хүйтэн агаар долгилон давтана. Хэсэг агшны дараа "жүнзийг дүүргэ!" хэмээн дуун үүдэж, би түүнийг сонссон, эс сонссон алин болохыг үл мэдэн, би үүнийг үзсэн, зүүдэлсэн алин болохыг үл мэдэн, юутай ч гар салгалан өнө эртний хар бумбатай рашааныг авч, цав цагаан чулуун дээрх нэгэн балга рашаан даруй алга болов. Дахин дүүргэвээс, дахин хоосорчээ. Бас дахин дүүргэвээс жүнзнээс "жин..." гэсэн дуун гарч цагаан гэрэл харван надад шингэхүй бие сэтгэл амгаланг олж, удшийн жүнз, сарны гэгээ, цэгаан чулуу, бумбатай рашаан, миний бие нэгэн чанартайг мэдэрч, даруй биеийг тэмтэрвээс хамар байрандаа, хөл хэвээр, чих зүгээр, уруул хөдлөх амуй.

Чингээд нэгэн агшин өнгөрөхөд би өөхөн цагаан чулуу, бас жүнз болж хувираад өөрийгөө харж ажиглаж байх юм. Би өөхөн цагаан чулуу болов уу, эсхүл жүнз болов уу? Би яагаад хоёр хэсэг хувирав аа? Яагаад жүнз болсон Дашбалбар, яагаад цагаан чулуу болсон Дашбалбар хоёр зэрэг сэтгэнэ вэ? Чулуу, жүнз хоёр тус тусдаа биш гэж үү?...Гончигсүм... Тус тусдаа!... Би жүнз мөн. Би чулуу ч мөн. Тэгвэл яагаад жүнз, чулуу хоёр тус тусдаа эс сэтгэнэ вэ? Би яагаад жүнз, чулуу хоёрт зэрэг оршино вэ?

Би яагаад чулууны дэргэд суугаа өөрийгөө (Дашбалбарыг) харна вэ? Би, өөрөөсөө тусдаа гэж үү?

Урт эрүүтэй, унжуу хамартай, урт үстэй энэ хүн би гэж үү? Гэтэл би яагаад энэ агшинд өөрөөсөө ангид сэтгэнэ вэ? Тийм ээ, би өөрөөсөө ангид болжээ. Би, өөрийгөө харж байна. Тэр (Дашбалбар) намайг ширтэж байна. Би чинь хэн юм бэ? Би чинь "би" биш гэж үү?... Тэр намайг харсаар л... Хэрвээ би цагаан чулуунд шингэсэн юм бол түүнд (Дашбалбарт) хэн шингээ вэ? Тэр (Дашбалбар) би биш гэж үү?... Би хэн бэ?... Би хэн бэ?... Би хэн бэ?... гэж жингэнэнэ.

Жүнзийг чулуун дээр тавьжээ. Намайг над дээр тавьсан гэж үү? Гэнэт айдас төрөхүй. Гончигсүм минь, ловон Бадамжунай минь одоо би яаж биедээ орох юм бэ?... Би ингээд цагаан чулуунд хувираад үүрд үлдчих гэж үү?. Би ингээд жүнз болчих гэж үү?... Авраач!... гэж хашгирав. Далд дуун: "Тэнэг минь, чи гэгээрэх болоогүй байна. Хадны дэргэд сууж буй хүн ч чи биш. Хадны дэргэд сууж буй хүн Дащбалбар ч биш. Чи Дашбалбар биш. Дашбалбар ч чи биш. Чи гэдэг ч нэрийтгэл төдий. Дашбалбар гэдэг ч нэрийтгэл төдий юм. Чиний мөн чанар Дашбалбар болж, Дашбалбарын мөн чанар чи болж буй ч үнэн биш. Чи хоосон чанарт агшнаа уусаад гэгээрч чадсангүй.

Гэхдээ чи хоосон чанарыг түр ч атугай мэдэрсэн: Жүнз ч хоосон. Чулуу ч хоосон, сарны гэрэл ч хоосон. Чи ч хоосон. Энэ бүгд чиний сэтгэл төдий юм.
Сэтгэл төдийгөөр үнэн гэж баттай итгэмэгц чи жүнз, сарны туяа, цагаан чулууг баттай үнэн, баттай буй, баттай байна гэж эндүүрчээ.
Чингээд чи хоосныг оносонгүй. Харин би хоосон чанарт чамайг жүнз болгоод, чамд үнэн, надад худал хадан дээр чинь жин хийтэл тавьж дарс уумуй. Жич: -Над руу (жүнз рүү) архи хийхийг би мэдэрч байлаа. Хүйтэн, сэрүүн, нойтон юм миний дотор дүүрч, хэн нэг нь түүнийг хөнтөрч орхих шиг болсонд би гайхан, бие минь хөнгөрсөнд би жүнз юм уу, Дашбалбар юм уу гэдгээ ойлгосонгүй.

Далд дуун: "Мунхаг минь чи өөрийгөө "биет"-ээр сэтгээд дасчихжээ. Чи өөрийгөө хувирахгүй эсхүл бүрмөсөн хувирах, чи өөрийгөө байгаа, эсхүл бүрмөсөн байхгүй болох юм шиг нотод ойлгожээ.

Чи байгаа ч үгүй. Байх ч үгүй. Чи хоосон чанартай. Дашбалбар жүнзнээс би дарс хүртлээ. Эсхүл-жүнз-Дашбалбараас рашаан хүртлээ ч гэсэн ялгал үгүй.

Чи жүнз ч мөн, цагаан чулуу ч мөн, сарны гэрэл ч мөн. Чи Дашбалбар ч мөн. Чи эд бүгд шиг бодитой хэрнээ, бас бодьгүй. Чи ловон Бадамжунай ч мөн. Гэхдээ Ловон Бадамжунай хоосон чанарыг илтэд оносон. Чи чадаагүй. Ловон Бадамжунай Дашбалбар болж чадна. Дашбалбар өөрөө ловон Бадамжунай болж чадахгүй. Эл учир, би чамд тарнийг урьсаны учир хоосон чанарыг илтэд үзүүлэв. Одоо чи айлтгүй. Хоосныг сайтар бясалгаж, намайг (Ловон Бадамжунайг) ол! Намайг оно! Тэр цагт чи ч би, би ч чи болно. Ялгал үгүй. Гагцхүү үйлийн үрээс ангижир! Хоосныг нэгэнт мэдэрсэн учир чи дорогш унахгүй. Жүнз ч хоосон, чулуу ч хоосон, сарны туяа ч хоосон!

"Ума хум базар гүрүү бадма сэдий хум"... тэр дуун замхрав. Би хэсэгхэн дугжраад сэрэх шиг болов. Эргэн тойрон хүйтэн сарны туяа мэлтийж, үл мэдэг жихүүн, би завилж суусан хэвээр, цав цагаан , том чулуу сарны гэгээнд цайрч, дээр нь болор жүнз дүүрэн сарны гэрэл мэлтийж, цагаан хадны ёроолд хар бумбатай рашаан бөөрөөрөө өвсөнд унасан хэвтэнэ. Би түүнийг авч, бумбаны нарийхан хар хүзүүнээс атган, нэгэн амиар хвнтөрч орхив. Дотор сэрүү татаж, хүйтэн нойтон юм урсан ходоод руу орох нь мэдэгдэнэ. Би бумбыг өвсөн дээр тавилаа. Сар хүйтэн чулуун дээр гэрлээ тусгасаар л... Миний дотор аятайхан халж, би ловон Бадамжунайн рашааныг хүртсэн гэж өөрийгөө тайтгаруулан бумбатай архийг би уув уу, эсхүл би өөрөө бас нэгэн бумба болж, ловон Бадамжунай бумбатай -архийг надаар дамжуулан хөнтөрч орхив уу? хэмээн эргэлзэв. Миний бие сэтгэл тавиран, нэн аятайхан болж, бумба ч бумба мөн, би бумбанаас нанчид хүртсэн. Би ч бумба мөн.

Ловон Бадамжунай надаар дамжуулан нанчид зооглосон. Үгүй тэгээд би бумба юм уу, бумба нь би юм уу?...

Цав цагаан хадан дээр сарны гэгээ тусч, цав цагаан хадан дээрх болор жүнзэнд сарны цагаан туяа дүүрч, болор цөгцтэй цагаан зул сүүмэлзэн байх шиг үзэсгэлэн төгөлдөр үзэгдмүй. Цагаан хадан дээр сарны туяа дүүргэсэн болор цөгцтэй цагаан зулыг би ловон Бадамжунайн өлмийд өргөлөө хэмээн сэтгээд тэр чигээр нь орхиж, сэтгэлийн дотор нэн амирлаж, амгаланг олоод гэрийн зүг алхахуй миний бие, сэтгэл сарны цагаан туяагаар цалгин дүүрч ловон Бадамжунайд өргөсөн нэгэн цагаан зул анивалзан буй мэт би өөрийгөө сэтгэв.

III.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, хээр талд намрын өвс одны туяанд хөхрөн Хараа голын усанд ангир шувуу шаргал өдөө унагаж, ганц ширхэг тэр өд долгис дамжин голын дагуу хөвж, хэн нэгнийг хүлээх бүсгүй уйтгарт дуу гиншин үсээ самнаж, тэр бүсгүйн хөвгүүн ганц ширхэг шаргал өд авчирч, түүгээр нь би эл шүлгийг ч тэрлэмой.

Санчигны үс бууралтахад өвс гандаж, хань нөхөд минь эргэж ирэхгүй одож, аав минь байсан, одоо хаа байна? Бүрх малгай, дуртгал хоёр үлдээн, бүр үзэгдэхгүй, бүр ирэхгүй оджээ.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, дэлхийн найрагчдаас нэг нь одоход толгойтой үснээс нь унасаар Базаррагчаа багш халзан болсон гэнэм. Ууланд жимс унахыг талд гөрөөс сонсмуй. Усанд одод унахыг ойд баавгай анирламуй. Болсон түрүүгээ дааж ядан бөхөлзөх арвай буудайн тариалан дунд нэгэн хөвгүүн цуваа дэвсэж, амраг охин Төгсөөг таалахуй, цаадах нь бие давхар болсноо өчмүй.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, Руставелийн шарилыг эрэн хайж байна. Уулын манан, усны долгис болсон түүнийг хаанаас яахин олно!

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, модны нахиа бултайхад эмэгтэйн сэтгэлд зөн түгшүүр хургаж, шөнөжин одод ширтдэг хүү солиорон, тэнгэрийн заадлаар морьтой хүмүүс давхилдаж, Эрээнцавд бороо ороход Улаанбаатарт гудамжны цэцгүүд уйтгарлаж, зэс домбоноос булгийн ус уухад дотор амарч, сарны туулайг гэнэт сэрүүндээ зүүдлээд, би цочин унтахуй, ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж байна. Яруу найрагч өөрийгөө навчнаас, уулын зэрлэг сонгино, дээвэрт гүвтнэх тагтаанаас эрж, яруу найрагч өөрийгөө дэлхийд ан цав гарах судал, одны туяа, үхэгсдийн гэрээсээс ч эрж, яруу найрагч өөрийгөө алдчихаад олохгүй, цөхрөнгөө барж, Ли-байтай архидаж, Уйтменээс асууж тэд нь хариулахдаа "чи өөрийгөө бүү эр", "чи өөрөө, өөртөө л оршиж байна шүү дээ" гэнэм. Өөрййгөө өөрөөсөө эр! Толгодын оройд зогсоод толгодоо бүү эр! Түлхүүрээ халаасандаа хийгээд айлаасаа бүү эр! гэнэм.

Ертөнц дахин мэдрзхүйн урсгалд автаж, сэтгэл ариусгах шүүдэр, өвс, булаг, хүүхэн, од, аялгуу, янзага, толгодыг эрж буй. Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, гол урсахаа, өвс ургахаа, гал бадрахаа, хүн сэтгэхээ...

алгуур доошлон живж, ноднин жилийн туулай өнөө жил малгай болж, Гончигдоржийн эхнэрийн толгой дээр хяржээ.
Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж. салхи ширүүсчээ. Хөлөг онгоц далайд гарчээ.
Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, бурхад чамайг аврахаар эрнэм. Чи уур хилэнгийн шугуйд төөрчихөөд олдохгүй. байна. Чи шунал тачаалынхаа цөлд төөрчихөөд олдохгүй байна. Чи харанхуй мунхгийн эргүүлгэнд орчихоод олдохгүй байна.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, бурхад чамайг аврахаар эрнэм . Чи шунал хүслийнхээ шуурганд төөрчихөөд олдохгүй байна. Чи хов живийнхээ торонд орооцолдчихоод олдохгүй байна. Чи худал хуурмагынхаа мананд нуугчихаад олдохгүй байна. Бурхад чамайг дуудаж байна. Чиний чих дүлийрчээ, анд минь!

Бурхад Оросын их зохиолч Достоевскийг шоронд суулгах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Английн их яруу найрагч Оскар Уайльдыг шоронд суулгах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Монголын их зохиолч Нацагдоржийг шоронд суулгах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Оросын их яруу найрагч Заболоцкийг шоронд суулгах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, тэд дэлхий дээр хоригдож, шоронд сууж байгаад, буцаад дуудахаар нь явчихсан юм. Бид бүгдээрээ энэ дэлхий дээр шоронд хоригдох гэж ирсэн юм. Дэлхий маань шорон, чи өөрөө хоригдол! Суллагдах өдрөө л хүлээ!

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж байна.
Бурхад Английн их яруу найрагч Байроныг бүх насаар нь цөлөх гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Италийн их яруу найрагч Дантег бүх насаар нь цөлөх гэж энэ дзлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Украины их яруу найрагч Шевченког бүх насаар нь цөлөх гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Оросын их яруу найрагч Лермонтовыг ч Кавказад цөлөх гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж, тэд дэлхий дээр цөлөгдөх гэж ирээд, цөллөгөнд сууж байгаад, дуудахаар нь буцаад явсан юм. Дэлхий маань цөллөгийн газар!
Чи өөрөө цөллөгдсөн хүн! Дуудагдах өдрөө л хүлээ!

Бурхад Унгарын их яруу найрагч Петеефийг буудуулах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Оросын их яруу найрагч Пушкинийг буудуулах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Татарын их яруу найрагч Муса Жалилыг буудуулах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.
Бурхад Унгарын их яруу найрагч Миклош Радноотыг буудуулах гэж энэ дэлхийд ирүүлсэн юм.

Ертөнц Дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж байна. Тэд дэлхий дээр буудуулах гэж ирээд, буудуулчихаад буцсан юм. Бид бүгдээрээ буудуулна. Үхэл бүгдийг нь, хэнийг нь ч үлдээлгүй үл үзэгдэх сумаар буудна.

Дэлхий маань буудах газар! Чи өөрөө буудуулах үйлтэн! Буудуулах өдрөө хүлээ! Тэгээд буцаад яв!

IҮ.

Ертөнц дахин мэдрэхүйн урсгалд автаж байна. Ертөнц дахин үл мэдэгдэх чичирхийлэлд оршиж байна. Навчис чичирнэ. Тэнгэр үл мэдэг чичирнэ. Дэлхий үл мэдэг чичирхийлнэ. Далай тэнгис чичирнэ. Одод чичирхийлнэ, сэтгэл чичирнэ. Зүрх минь чичирнэ. Ой ухаан чичирнэ. Хайр сэтгэл чичирхийлнэ. Үзэн ядахуй чичирнэ. Ятгын эгшиг чичирнэ. Лааны гэрэл чичирнэ.

Ертөнц дахин үл мэдэгдэх Чичирхийлэлд оршиж байна; Салхи чичирнэ. Сарны туяа чичирхийлнэ. Шүлэгчийн гар чичирyэ. Сүүдэр чичирнэ. Зэрэглээ чичирнэ. Ертөнц үл мэдэг чичирхийлэлд оршиж, дэлхий дахинаа хонхны дуу нэгэн жигд хэмээр чичирхийлэн, орчлон даяар хонхон дуу долгилон тархана.

Алсын сураг чичирхийлнэ. Ирээдүйн зөн чичирхийлнэ. Аниргүй чичирхийлнэ. Түгшүүр ч чичирхийлнэ.

Цагийн чичирхийлэх давалгаанд бүгдээрээ туугдан, нэг л тийшээ чичирхийлэн хөвж, нулимс нь чийг бороотой холилдох шиг санаа бодол нь дэлхий дахины чичирхийлэлтэй холилдож, самуурсан хүмүүс энэ аугаа их чичирхийлэл хэзээ нэгмөсөн зогсож. ганц түсхийгээд бүх юм дуусахыг хүлээнэм.

ПСИХОАНАЛИЗ УХАМСАРГҮЙ СЭТГЭЛГЭЭ

Сэтгэл зүй задлан шинжлэлийн асуудлыг 18-аас 19-р зууны үед хийрхүү өвчнийг анагаахад оролцдог эмч, эмчлүүлэгч хоёрын харьцаанаас гаралтай гэж үздэг. Франц Антон Месмер (1736- 1815)-ийн дэлхий ертөнц түүнд буй гаднын соронзон нөлөөлөл хувь хүний бие бялдар сэтгэл санаанд нөлөөлж өвчнийг анагаахад тусалдаг гэсэн уламжлалт тогтсон ойлголтоос зөвхөн эмч эмчлүүлэгч хоёрын хоорондын харьцаа нь илүү чухал үр дүнтэй гэж үзсэн номлол гартал асар олон жил, нөр их хөдөлмөрийг эрдэмтэн судлаачид зарцуулжээ. Месмерийн шавь Пюисегюр (1751-1825) багшийнхаа номлолыг үргэлжлүүлж, зөвхөн эмчийн зүгээс өвчнийг эдгээх гэсэн хүсэл төдий бус өвчтөн өөрөө эдгэх гэсэн хүсэл сонирхолтой байдаг гэсэн шинэ таамаглалыг дэвшүүлсэн нь психоанализийн сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд чухал алхам болсон юм. Психоанализийн хөгжлийн түүхэнд дээрх эрдэмтдийн номлолыг "амьтны магнитизм" гэж анх нэрлэж байснаа хожим нь гипнотизм, гипноз хэмээх нэр томьёо болж шинжлэх ухаанд хэрэглэгдэх болсон байна. Месмерээс өмнөх сэтгэл мэдрэлийн өвчнийг анагаах эдгээх гэсэн оролдлого гагцхүү ертөнцийн далдын хүчин ид шид, бурхан чөтгөр зэрэгтэй холбон тайлбарлаж байсан юм. Месмер, Пюисегюр нарын "амьтны магнитизм"-ын номлол дээр үндэслэгээ гарган сэтгэл мэдрэлийн согогийг эмчлэхэд цоо шинэ, төгс боловсронгуй сургаалыг гаргасан хүн бол австрийн эмч, психоанализийн үндэс суурийг тавигч Зигмунд Фрейд юм. Сэтгэцийн үйлийг задлан шинжлэх түүний мөн чанарыг тодорхойлон гаргахад хүний тархин дахь ухамсаргүй сэтгэлгээний онол гол суурь дэвсгэр нь болсон юм. Фрейдийн онолын сэтгэлгээ нь орчин үеийн гүн ухаан, нийгэм судлал, нийгмийн сэтгэл зүй, уран зохиол, урлаг судлалын шинжлэх ухаанд хүчтэй нөлөө үзүүлж өргөн дэлгэр тархсан байна.

1893 онд Венийн хоёр эмч Фрейд, Брейр нарын сэтгэл мэдрэлийн өвчнийг эмчлэх, анагаах ухааны тусгай сэтгүүлд хэвлүүлсэн "Хийрхүү өвчний сэтгэл зүйн механизм" хэмээх өгүүлэл нь анагаах ухаанд хийрхүү өвчний цоо шинэ эмчилгээ гэх шинэ аргыг мэдээлж улмаар энэ нь орчин үеийн дэлхий дахинаа ергөн тархсан "психоанализийн" үр хөврөл болсон юм. Фрейдийн үзэл бодлын учир шалтгаан нь: Хүний хувь заяа, амьдрал, уран бүтээлийг бүгдийг хамруулан тодорхойлж, хэрэв тэр уран бүтээлч бол түүний уран бүтээлийнх нь агуулга, хэрвээ тэр эрдэмтэн бол түүний онолын үндэс нь, хэрвээ тэр улс төрч бол түүний улс төрийн программ, үйл ажиллагаа нь зөвхөн ганц хуял тачаалын хүслээр тодорхойлогдоно гэх үзэл юм. Сэтгэхүйн мөн чанарыг хүний сэтгэхүйн түүхэн ахуй, нийгмээс үл шалтгаалж зөвхөн биологийн шинж чанараар, тодруулан хэлбэл хуял тачаалын шинж чанараар тодорхойлогдоно гэж үзсэн Фрейдийн онолоор хүний сэтгэхүй гурван үндсэн хэсэгт хуваагдах бөгөөд үүнд: ухамсар, ухамсаргүй, ухамсрын өмнөх гурав юм. Сэтгэхүйн энэ гурван салбар үргэлж хоорондоо харилцан нөлөөлж байх бөгөөд эхний хоёр нь үргэлжийн тэмцэлд байна. Хүний тархинд бууж байгаа бодол сэтгэхүй бүр ухамсар, ухамсаргүй хоёрын тэмцлийн үр дүн бөгөөд Фрейдийн сургаалаар хүний сэтгэхүйн амьдралын дийлэнх хэсэг нь ухамсаргүй дээр тулгуурладаг ажээ. Ухамсартай, ухамсаргүй хоёрын тэмцэл нь далд явагддаг ба ухамсаргүй нь тодорхой үйлдлийн үр дүнд хүний амьдралд орж нөлөөлөхөд маш ойрхон бэлхэн байдаг. Энэхүү амьдралд ороход бэлэн, ухамсаргүйн байрлал нь Шопенгуэр, Э.Гартман нарын гүн ухааны онолоос ялгаж өгч байгаа нэг онцлог нь юм.

Фрейдизмын хөгжлийг гурван үе болгон хувааж үздэг бөгөөд эхнийх нь 1890-1897 оны үе ба энэ хугацаанд Фрейд: Шарко, Бернгейм нарын эрдэмтдээс гипнозын тухай суралцан анхны номоо хэвлүүлсэн юм. Хоёрдугаар үе нь хамгийн чухал, хамгийн урт бөгөөд гол гол үзэл бодлоо боловсруулсан өөрөөр хэлбэл ухамсаргүйн тухай үндсэн шинж чанарыг тодорхойлсон үе юм. Онолоо боловсруулахдаа гүн ухааны ерөнхийлөн дүгнэх, нэгтгэх аргаас аль болох зайлсхийж, зөвхөн оюун санааны мөн чанарт шүтсэн (позитивист) шинж чанартай саналуудыг гаргасан. 1897-1914 оны хооронд Фрейд өөрийн үндсэн гол гол бүтээлүүдээ туурвижээ. Фрейдизмын хөгжлийн гуравдугаар үед түүний сургаал мөн чанарын хувьд нэлээд өөр шинжийг олсон байна. Номлолынх нь үндсэн мөн чанар Шопенгуэр, Гартман нарын метафизик сургаалтай ойртож эхэлсэн ба ухамсаргүй сэтгэлгээ нь хүний хамгийн эрхэм дээд, хамгийн доод муу шинжийн илэрхийлэл гэсэн үзэл гарсан. Энэ үзлийг фрейдизмын үзлийг баримтлагч швейцарын дэгийнхэн илүү их тунхаглаж байжээ. Энэхүү гуравдугаар үед "Би-туйл" (Я идеал)-ийн сургаал анх гарч ирсэн. Үзэл бодолд гарсан энэхүү өөрчлөлт нь гүн ухааны сургаалыг үл дагагч, зөвхөн позитивизмыг баримтлагч энэ хүнд тухайн үеийн нийгэм, сэхээтний хүрээнээс өөрийн гаргасан психоанализийг гүн ухааны үүднээс тайлбарлахыг тулган хүлээлгэснээс болсон гэж үздэг. Гуравдугаар үед түүний "Таашаал авах зарчим", "Би ба тэр", "Төрөлхийн гэмтэл" зэрэг номууд нь гарсан ба сүүлийн ном нь орчин үеийн психоанализийн оргил бүтээл болсон гэж судлаачид үздэг. Энэхүү ном нь эхнээсээ дуустал агуу их сургаалыг айлдсан нэгэн их ухаантны дэг найруулга мэтээр бичигдсэн ба гүн ухааны учир шалтгаан бүхий номлолыг хөндөн тавьсан юм.

Түүний гаргасан ухамсаргүй сэтгэхүй гэж юу вэ? гэдгийг тодруулан өгүүлье. Анх нэгэн өвчтөнийг гипнозоор эмчилж байгаад, нэгэн үйлдэл хийлгэсний дараагаар чухам ямар учраас чи энэхүү үйлдлийг (энэ нь гипнозоос гарсны дараагаар босож буланд байсан шүхэр авах үйлдэл байжээ) хийсэн бэ гэж асуухад, энэхүү шүхэр миний л юм шиг байсан учраас л авсан гэж хариулсан нь эмчийн зүгээс гипноз хийсэн эмчилгээтэй холбоогүй зүйл байсан ба энэ нь хүний ухамсарт үлдэгдэл мартагдсан сэтгэхүй байдаг юм гэсэн анхны таамаглалаа дэвшүүлэх шалтаг болжээ. Сургаалаа боловсруулах явцдаа ухамсаргүйн онолоо янз бүрийн баримтаар батлан үзүүлж байсан . ба хамгийн сүүлд тодруулан гаргасан онол-бол ухамсаргүй сэтгэлгээг батлах "дур хүслийн онол" юм. Энэ сургаалын мөн чанар нь аливаа амьд организмд "үхэл ба хуял" зэрэгцэн оршиж тэмцэлдэж байдаг. Нэгэнд нь биологийн бүтээх тэмүүлэл байхад, нөгөөд нь устгах тэмүүлэл байдаг. Аливаа амьтад хуял тачаалаа хангахад, нөгөө талаас үхэлд тэмүүлэх тэмүүлэл нь хүчтэй болж ирдэг ажээ. Үүнийг зарим нэг жижиг амьтны амьдрал дээрх дур хүслээ хангангуут үхдэг учир шалтгааныг нь үнэхээр тэр хуял тачаалаа хангаж үүргээ биелүүлсэн учир үхэлд тэмүүлэх тэмүүлэл нь чөлөөтэй болж дийлсэн гэж үзсэн байна. Энэхүү дур хүслийн онол буюу ухамсартай, ухамсаргүй дээр амьдрал тогтож байдаг байна. Үүнийгээ улам цааш нь боловсронгуй болгон гаргаж ирсэн нь "Би-туйл хэмээх" сургаал юм. "Би туйл"-ын учир утга нь хүн төрөхөд анхнаасаа ухамсаргүй байгалиас заяасан сэтгэлгээтэй байдаг ба амьдралын явц зайлшгүй шаардлагаар ухамсартай сэтгэхүй бүрэлдэн буй болно. Энэ хоёрын тэмцлийн явцад зохицуулагч нэгэн хүчин зайлшгүй бий болох ёстой ба энэ нь "ялгаруулагч" нэрээр анхны үед нэрлэгдэж байсан "Би туйл" юм. Өөрөөр хэлбэл ухамсаргүйгээс ухамсартайг ялгаруулан гаргагч, түүнд тушаал өгөгч, хянан шалгагч юм. Энэхүү хянан шалгагч чухамхүү хаанаас эх материалаа авч зарим хэсгийг нь ухамсартай руу, зарим хэсгийг нь ухамсаргүй рүү илгээх вэ гэдэг дээр дурдсан "дур хүслийн онол" хариу өгөх юм. Сэтгэхүйн үйл ажиллагаа нь хүний организмын гадаад дотоод өөрөө аяндаа бий бологч үйлчлэлээс эх үүсвэрээ авдаг. Дотоод хүчин зүйл нь хүний бие организмтай хамт төрөн бий болдог ба чухамхүү энд байгалиас заяасан дур хүслийг сэтгэцийн дотоод хүчин зүйл гэж нэрлэсэн. Энэхүү дур Хүсэл нь амьдралыг үргэлжүүлэх (төрөлт), өөрийгөө хамгаалах үндсэн хоёр хэсэг шинж чанартай байна. Дур хүслийн онолын чухал үе шат бол "Эдиповын комплекс" хэмээх сургаал юм. (Эдип бол эртний герегийн домог үлгэрийн баатар бөгөөд түүний эцэг Фив төрөнгүүт нь өөрийг нь алах хүү байна гэж урьдчилан мэдээд ууланд хаядаг. Тохиолдлоор нэгэн малчин хүүг олж өсгөсөн ба хааныг өөрийн эцгээ гэж мэдэлгүй алаад төрсөн эхтэйгээ сууж, хаан Фив болно. Гэнэт өөрийн түүх намтар, төрлийг олж мэдээд өөрийгөө сохолж шийтгэдэг). Сургаалын мөн чанар нь ямар ч хүн эхээс төрөхдөө эрэгтэй бол ээждээ, эмэгтэй бол аавдаа тачааддаг гэх үзэл. Эдиповын комплекс нь дур хүслийн онолын дээд хэлбэр болж ухамсаргүйн мөн чанарыг танин тайлбарлахад чухал түлхэц болсон ухагдахуун юм.

Хүний ухамсраас ухамсаргүй хүртэлх орон зай, оршин тогтнохуй бүх зүйлийг ингэж тайлбарласны дараагаар энэхүү мөн чанарын үндсэн дээр ертөнцийн юмс үзэгдлийг тайлбарлах психоанализийн аргаа гаргаж ирсэн юм. Үүнд хүлээн зөвшөөрөх, гаж зүйлийг буй болгох, чөлөөтэйгээр ургуулан сэтгэх, зүүд тайлбарлах, сэтгэл мэдрэлийн гаж шинжийг оношлох, ерийн амьдрал дахь сэтгэцийг тайлбарлах зэрэг анагаах ухааны үндсэн аргуудыг фрейдизм боловсруулжээ. Нэгэнт бүрэлдсэн ухамсрыг (ухамсаргүйгээс хянан шалгагчийг хууран гарч ирсэн) хүлээн зөвшөөрч тайлбарлах арга нь хэвийн ба хэвийн бус гэсэн хоёр ангилалд хуваагдаж байна. Хэвийн бус гэдэгт сэтгэцийн янз бүрийн өвчний шинж тэмдгүүд илрэх, маш хортой аюултай үзэл бодол буй болох, нэр усаа мартах гэх мэт шинжээр илэрдэг бол хэвийн гэдэгт зүүд, домог, уран сайхны янз бүрийн дүр, гүн ухаан, улс төр нийгмийн янз бүрийн санал болон үзэл суртал уран сайхны салбарт гүйцэтгэж байгаа хүний үйл ажиллагаагаар илэрдэг байна. Зүүдний талаарх тайлбарт Фрейд нэлээд нухацтай дүгнэлт хийхийг оролдсон байна. Зүүдийг ил, далд гэж хувааж үзэн мөн чанарыг гаргах гэж оролдсон. Ил зүүд нь өдөр тутмын амьдралд тохиолдож байгаа зүйлийг зүүдлэх, түүнийгээ тод санах, далд зүүд нь урьд өмнө нь ухамсартай сэтгэхүйд хэзээ ч орж байгаагүй, үл мэдэгдэх зүйлийг зүүдлэх. Үүнийгээ мөн ухамсартай, ухамсаргүй хоёр ангилалд хамааруулан үзэж байв. Урнаар сэтгэх, уран сайхны дүрээр илэрхийлэх зэрэг нь бусад шинжлэх ухаанд юмс үзэгдлийн мөн чанарыг танин мэдэхэд хүчтэй нөлөөлсөн гэж үздэг. Сэтгэцийн үзэгдлийг ингэж задлан шинжлэх аргаар тайлбарласан явдал нь психоанализийн аргыг хурдан тархаж нэр хүндтэй болоход нь их нөлөөлжээ.

Урлаг уран зохиолыг психоанализийн аргаар тайлбарлах оролдлого нь Фрейдийн "Леонардо Да Винчи ба сэтгэл зүй хуялын аяс*. "Зохиолч ба уран зөгнөл" зэрэг номуудад нь илрэлээ олсон. Энд сэтгэл зүй задлан шинжлэлийн үндэс нь зүүд, зөн билгийн учир явдлыг тайлбарлах арга болжээ. Түүний үзлээр урлаг уран сайхан бол зүүдтэй адил, зохиолчийн сэтгэл зовнисон байдал, хийрхүү сэтгэлийн илэрхийлэл бөгөөд мөн энэ чанарынх нь үүднээс тайлбарлах ёстой ажээ. Урлаг уран зохиол нь ухамсаргүйн ертөнцөөс үүсэн гарсан, хүсэл шунал тачаалын хувирал өөрчлөлт болон үзэгддэг зүйл юм. Ингэж сэтгэхүйн боловсруулалтанд орохгүй (сублимация болон) шууд урлагийн бүтээл болдогт урлагийн мөн чанар оршино гэсэн нь түүний мөн чанарыг тодорхойлон задлах арга нь мөн сэтгэхүйн тийм үйлдлийг шаардаж байгаа юм. Тиймээс ч оросын эрдэмтэн И.Григорьев XX зууны эхээр фрейдийн психоанализийн аргыг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ түүнийг эзэмшигч утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч нар нь зохиолчийн бүтээсэн урлаг уран сайхны сэтгэлгээг эргээд зохиолчдод нь очтол нь урвуу үйлдэл хийж чаддаг байх ёстой гэж үзэж байв. Тэрээр уран зохиолыг психоанализийн аргаар тайлбарлана гэдэг бол зөвхөн тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалсан, бусадтай адилтгасан аргын тухай ярьж байгаа юм гэжээ. Энэ үүднээс цааш нь зохиол бүрийг бусад бүтээлтэй харьцуулах, зохиолчийн тэмдэглэл, бичиж үлдээсэн. гэрээс захиастай тулгах, түүний нийтлэл, бусад баримт бичигтэй харьцуулах, амьд сэрүүн бол асуух шалгаах зэргээр тодруулан үзэхийг хэлнэ гэж үзжээ. Эцэст хэлэхэд психоанализийн үндсэн зарчим бол ухамсаргүйгээс ялгаруулан гаргаж байгаа ялгаварлалтыг тайлбарлах явдал юм. Уран зохиолд психоанализийн аргыг хэрэглэсэн анхны томоохон жишээ бол Фрейдийн шавь Нейфельдын бичсэн "Достоевский" өгүүлэл орох бөгөөд энд зохиолчийн бүхий л амьдралыг "Эдиповын комплекс"- ийн үүднээс үзэж түүний 40 нас хүртэлх бэлгийн гаж амьдралыг хүүхэд байхдаа эхдээ дурлаж байсан ухамсаргүй сэтгэцийн үлдэгдэл.нь түүнд садаа болж өөр эмэгтэйд хүсэл сонирхолгүй болгосон ба энэ нь ч түүний бичсэн ном зохиолуудад тусгалаа олсон гэж тайлбарласан байдаг. Энэ зүйлийг Достоевскийн бичсэн зүйл ч баталж өгч байгаа ажээ. Түүний ахдаа бичсэн нэгэн захидалд "Миночканууд, Кларочканууд, Марьяаночканууд улам бүр гоо сайхан болж байна. Тургенев, Белинский нар намайг эмх замбараагүй утга учиргүй (бэлэвсэн) амьдралынх нь, төлөө сонгон авч дээ" гэснийг Нейфельд, Достоевский ээждээ сэтгэлийн их тачаадалтай, харин хүүхнүүдэд бие бялдрын талаас нь дуртай байжээ гэж тайлбарлажээ.

Үүний дараагаар хувь хүний амьдрал, бодол сэтгэцийг урлаг уран зохиолтой нь (түүний бүтээсэн) холбон психоанализ хийх явдалд францын Л.Щерток, Р.де Соссюр, Жак Лакан, англи-америкийн О.Маннони, Ф.Рустана, М.Борш-Якобсен, М.Анри оросод Н.Осипов, В.Лихницкий, А.Лурия, И.Григорьев, М.Ширвиндт, В.Волошинов нар үргэлжлүүлэн аль нэг талаас нь авч үзэж байжээ. Энд И.Григорьевын "Психоанализ бол уран зохиолыг задлан шинжлэх арга мөн", Шертокийн "Психоанализ бүрэлдэн буй болсон нь", В.Волошиновын "Фрейдизм" зэрэг бүтээлүүд онцгой байр эзэлнэ. *Социалист реализмын утга зохиолд фрейдизмыг хүлээн авалгүй, түүний мөн чанарыг тайлбарлах аргаар нь бүтээл туурвих гэж буй эрдэмтдийг гадуурхан хавчиж байлаа. Үүний жишээнд В.Волошинов орох бөгөөд одоогоос жар далаад жилийн өмнө бичсэн бүтээл нь (М.Бахтин гэдэг нууц нэрээр) өнөөдөр хэвлэгдэн түүний нэрэмжит клуб байгуулагдан ажиллаж байна. Оросод шинэ үед анх удаа 1984 онд "Зигмунд гостях у Карла" гэсэн шог нэртэй өгүүлэл нийтлэгдсэнээс хойш олон улсын психоаналикийн холбоонд элсэн орох хүртэл ажил зохиогдож байна.

Доктор С.БАЙГАЛСАЙХАН
Улаанбаатар сонины 1995 оны 05-р сарын 06-ны дугаар
№778/779

Нэгэн шүлэг....

Огторгуйн сиймхийгээр... ихээ өндрөөс

Оддын тоoсонд дарагдсан ганц навч айсуй...

Адтай салхинд хоргоогдоод, адгаж бужигнаж яваа ч

Амь судал халуухан, уймраа ганц навчаа...

Алгаан, зүрхээн, нүдээн тосоод би

Амьдралд нэг их хайртайгаа мэдрэх шиг л болов.

Харь ертөнцийн гунигаас тасарч хийссэн навчийг

Халуун алгаараа би энхрийлэн тосов.

Тэсгим булгийн уснаас нэгээхэн балгыг дусаах мэт

Тэнгэрийн энэ навч юутай хүйтэнд хувилаа вэ...

Хумьсан алгаа би зөөлхөн нээгээд хартал

Аньсан Буддагийн мэлмий алгуур гунигтай цэлмэлээ...

Ай...

2008.06.27

Таазны нулимс хүлээлт, аниргүйгээс алдрах гэсэн эцсийн оролдлого...

Борооноор л хамаг шохой нь урсчихдаг

Хорооны жижигхэн байшингууд, эзэнгүй театр...

Он жилүүдийн тортогт онгож гандсан маалин хөшиг, тайз...

Оршуулгын газар шиг л нам гүм олны танхим...

Тайзны баруухантай тог тог дуслаж, шалаар нэг тунарах

Таазны нулимс, хүлээлт, аниргүйгээс алдрах гэсэн эцсийн оролдлого...

Эртний хийцтэй модон тавиур, буланд нь хэвтэх ламхайн малгай...

Эхнэр хүний цавуудмал гэзэг, давхарлаж орхисон бөмбөрнүүд...

Энд нэг л...

Цантай цонхыг ханцуйгаараа шудран харанхуйн дундаас өлийх

Царайчлангуй эр гундуухан харцаар эзэнгүй театрыг нэгжиснээ

Саран хөхөөн сүүлчийн үзэгдлээс ихээ гунигтайгаар дуудан

Сарны энтээрүү гуйвлан одох нь юутай гашуун дуулал вэ...

Ийм юм болохгүй л дээ...

Ирээдүй судлаачид одоо Хятадын эрин зууны талаар, тэр дундаа Хятад маягийн глобальчлалын талаар идэвхитэй ярьдаг болжээ. Их сонин сонин санал дэвшүүлдэг л дээ. Зарим нь Хятадыг Эдийн засгийн хэт эрчимжилт нь диктатураа дотроос нь зад татаад, энэ улс бутрана гэнэ. Нөгөө хэсэг нь Хятад хэмээх нэг нэрийн дорх үй түмэн жижиг үндэстнүүдийн үймээн самуун нь энэ гүрний бутралын үндэс болно ч гэдэг. Зарим нь бүр Франсис Фүкүяама-гийн түүхийн төгсгөл үлгэр байсныг цохон тэмдэглээд Хятадыг Америкийн залгамжлагчаар дэлхийн тавцанд гарч ирэхийг зарладаг. Ямартаа ч, яг одоогийн байдлаар энэ орны эдийн засгийн хурдтай өсөлт, хүн амын байдал, эдийн засгийн хүчин зүйлсийг өөртөө шингээх асар том багтаамж зэрэг нь энэ орныг яалт ч үгүй дэлхийн улс төр, эдийн засгийн тавцан дээр гол тоглогчийн байр сууринд хүргэж буй билээ.
Тэгэхээр хамгийн том дайсан хажууд чинь байдаг гэдэгчлэн Хятад томрохоор бид яах вэ? гэсэн асуулт гарч ирнэ. Оптимистүүд бол хөршийн нөлөөн дор хөөрхөн завшаад, талхных нь булангаас таллалцаад байх юм ярина. Пессимистууд яах вэ дээ, мэдээж ярьдагаа л ярина. Буруутгах аргагүй. Дэлхийн улс төрийн тавцан дахь хоёр том гүрний дунд хавчуулаастай энэ нэг "хараал идсэн" байршил маань зарим талаар бүр ашигтай ч байж магадгүй. Асуудлыг аль өнцгөөс нь харахаас л шалтгаална биз дээ. Зарим нь үүнийг шахааны байршил гэх маягийн юм ярих юм билээ. Зарим нь бол хясаан дундах сувд мэтээр ярьж, бичих юм билээ. Хясаан дундах сувд байна уу, хадан дунд хавчуулаастай халиуны зулзага байна уу, одоо нэгэнт өнгөрсөн.
Гэлээ ч би эх орноо шилж сонгож ирээгүй юм
Хэлж зааж төрөөгүй юм гээд л шүлэг байдаг биз дээ.
Гол нь хоёр их гүрний дунд бамбай улсын /буфер зоне гэдэг байхаа/ байрлалтай энэ нөхцөл байдал маань, минийхээр бол, хоёр талын баагийг харилцан тэнцвэртэй хүч бүхий нөхцөлд л манайд ашигтай байж магадгүй. Аюулгүй байдал талаасаа шүү дээ. Бамбай улс гэснээс бамбайгаар дайны үед сумны халхавч хийдэг байхаа Тэгэхээр энэ хоёр хоорондоо дайтвал өөр биесээ шархдуулалгүйгээр, хоёр талаас орж ирж, манайдаа үзэлцчихээд л буцаад байж болох байршил юм уу даа. Хэн хэн нь маниусаар бамбай хийнэ гэсэн үг. Болзмол нөхцөл ийм тохиолдолд Монголын гадаад бодлого ямар байх ёстой вэ?. Монгол энэ хоёрын хооронд хоёр нүүртэй албин шиг байх ёстой гэнэ. Англиар Janus Faced Foe гэдэг дээ. Ямар учиртай үг юм гэхээр Хятад олон юм яриад байвал Орост жаахан ханд хаячихаад л, Орос болохгүй байвал Хятадтай жаахан сүжирч нөгөөд нь нэг ёсондоо сэтгэл зүйн дарамт үүсгэж байгаа юм даа... Ямар дайчин л бамбайгаа алдахыг хүсэхэв дээ... Гэхдээ тунг нь тун шиг сайн тааруулах ёстой. Манай тусгаар тогтнолын түүх ч яг ийм замаар, /ийм стратегиар гэвэл дээр ч юм уу/ явж ирсэн гэдгийг бид мэднэ. Угаас "Мөнхийн найз гэж үгүй. Мөнхийн дайсан ч гэж үгүй. Мөнхийн эрх ашиг гэж л бий" гэж Черчиль найз хэлээ биз дээ. Энэ их үнэн үг.
За асуудал ийм үед энэ хоёр гүрний хүчний тэнцвэрт байдал бидэнд их чухал. Орос Хятад хоёр хоёулаа "Би ч Монголыг авна, чи ч Монголыг авна" гээд /гол нь хэн хэн нь биесээсээ болгоомжлоод урьтаад хүрчихэж чадахгүй/ нэг тийм эмзэг нөхцөлд л бид нь амжаад хөдлөөд авах, /дуугай байгааг нь элэг бариад Сэм ах энээ тэрээтэй сүжирсэн шээг/ хөгжөөд авах ганц гарц бий. Тэгтэл дээр дурдсанчлан Хятад дэлхийн тавцан дээр гарч ирэхтэй зэрэгцэн Иванууд тэр тавцан дээрээс чөлөөт уналт хийж байгаа нь бидний хувьд базаахгүй мэдээ санагдахын... Өнөөдөр Хятадын хүн ам яаж өсч байгааг хүмүүс бүгд мэднэ. Тэгтэл Оросын хүн ам зүйн стратегийн асуудал жил ирэх тусам тун эвгүй нөхцөл байдалд орсон. Олон зуун жилийн түүхийн цус нулимсан дунд хамаг эр хүйстнээ буу сэлэмний үзүүрт аваачаад, "буцаачихсаны" гай... энэ оронд хүйсийн тэнцвэрт байдал бүр хурцадмал түвшинд хүрч, 50 жилийн дараа гэхэд Орос хүн байх эсэх дээр хүртэл эргэлзээ төрж байна гэж шинжээчид бичдэг болсон байх юм. Хүн амын өсөлт ч /-/ үзүүлэлттэй. Оросын өнөөгийн хүн ам, нийгмийн тоон үзүүлэлт нь дайны үеийг санагдуулж буй. Жил бүр тус улсын хүн ам 700 мянгаар цөөрдөг аж. Энэ нь Оросын албан ёсны тоо баримт. Харин албан бус тоогоор хүн ам нь жилд 1.5-2 сая хүнээр багасдаг гэнэ. Саяхны The Economist сэтгүүлийн мэдээлэл гэж байгаа. Мөн тус улсад нас баралт өндөр хөгжилтэй орноос хоёр дахин их, эрчүүдийн дундаж наслалт дэлхийд хамгийн бага буюу 60 нас байдаг ажээ. Одоо хэрэв тус улсад 142 сая оршин суугч байдаг бол 2050 он гэхэд 100 сая нь л үлдэх төлөвтэй байгаа гэнэ. Энэ нь албан ёсны тоо бөгөөд албан бус тооцоогоор Оросын хүн ам 90 саяас ч бага бөгөөд 2050 он гэхэд 25 саяас ч бага хүн үлдэнэ гэж тооцоолжээ. Ийм л юм. Тэгээд зэвсэглэл, сансрын технологиор хөөцөлдсөөр байгаад эдийн засгийн үр бүтээлтэй салбарууд хөгжөөгүй, ихэнхи хөрөнгө нь хэдхэн тооны олигархиудад төвлөрдөг гээд л Оросуудыг муулж өгцгөөнө. Зарим нэг судлаачид бүр ОХУ-ыг олон хэсэг улс болон дахин нэг задрах болно гэж тун итгэлтэйгээр баталцгаадаг. За за, ашгүй нэг дайсан дарагдаа л биз, амар амар... Ингэж бодох нь тун тэнэг хэрэг. Хэрвээ тийм зүйл болдог аваас бид хойд талын хамгаалалтын хэрмээ зад цохиулчихаж байгаа хэрэг. Тэгээд яана гээч?...
Яг өнөөдөр манай хойд хилийн цаана хэн амьдарч байна гэж та бодож байна?. Оросууд уу, Буриадууд уу, Тува нар уу. Үгүй, Хятадууд... Тэр манай улсыг хилийг захалж яваад Оросын урд хэсэг, манай хойд хэсгээр хэдэн саяараа суурьшицгаачихсан. Оросууд "-Хятадаа гаргаач" гэж төр засагруугаа сарвалзаад сарвалзаад, төр засаг нь арвалзаад арвалзаад одоо дийлэхээ больсон гэж байгаам. Тэд очоод худалдаа арилжаа эрхэлнэ, үйлдвэр үйлчилгээ, шаанс гарвал газар түрээсэлж авна. Тэгээд л суурьшаад өгнө дөө. Өнөөх орчин үеийн Хятад маягийн Глобальчлал гэдэг нь энэ .

Энэ судлаачийн яриад байгаа нь /Бурхан минь, тийм юм болохгүй л байгаасай/ гэхдээ тийм ч оргүй биш ээ. Монголия гэдгийг Хятадууд заримдаа Мinegolia гэж дууддаг гэж энэ нөхөр хэлж байна л даа. Mine гэдэг нь Уул уурхай golia гэдэг нь Зорилт. Тэгээд л Уул уурхайгаар нь дамжиж эзэгнэх зорилготой л гэж энэ нөхөр үзээд байгаа юм уудаа. Тэгээд та нар тэр газрын зурагнаас МИНИЙ МОНГОЛЫГ хэрхэн арчиж байгаа зураглалыг нь хараарай. Өнөөх л хүн амын мегараци /ингэж бичдэг билүү/ нь урдаас хойшоо түрээд, оросруу орж байгаагаар... "Болдогсон бол больж үз, хараал идмэр минь... "гэж хашхирмаар л байна л даа. Гэхдээ энэ туйлын магадлалтай хувилбар гэдгийг зүгээр л маш ухаан сэргэгээр анзаарах, тэгээд баахан ухаантай амьдарцгаах л үлдэж байх шив дээ.

МИНИЙ МОНГОЛ МӨНХ ОРШООСОЙ!

Улаанбаатар сонины 1995 оны 05-р сарын 24-ний №106(792)-д яруу найрагч Т.Содномнамжил /Бурхан болооч/ ийм нэг нийтлэл хэвлүүлж байжээ. Түүнтэй санал нэгдэхийн учир нь бивээр Б.Одгэрэл найрагчийн шүлгүүдэд дуртай, хайртай юм. Түүний шүлгүүдээр яруу найргийн тухайд төсөөллийн тэнгэрээ бүтээж яваа юм. Уншаад та анзаарах болно... тэр дор... түүний шүлгүүдийг нэр бүхий хүмүүсийн шүлэг найрагтай зарим талаар адилссан гэм байж болохыг сануулсан буй. Үүнтэй нь л би санал үл нийлнэ. Угаас шүлгийн адилсал гэж юу вэ?. Санаа давхцал уу, үг үү... Байж болох л юм. Гэхдээ жишээлсэн зүйлс дээр иймэрхүү давхцал үгүй мэт. Эсвээс өнгө аяс уу. Гэвч энэ нь томъёолбор шигээ л барин тавин зүйл юм. За, за... болъё. Нэг мэдсэн сайн дурын "улаан хамгаалагч" болчихсон тууж явна. Мартсанаас Т.Содномнамжил өөрөө гайхалтай яруу найрагч байсан юм билээ.

Тодорхой шүлэгч Б.Одгэрэл

Нэгэн намар хийгээд дөрвөн цаг, агаар огторгуйн чинад алсрах орон зай. оршихуйн мөн чанарын хоорондын холбоог юу гэж нэрлэх вэ. Үнэхээрийн сэтгэл гэж байна уу. Түүний гоо зүйн мэдрэмж, сэрэхүй хэмээгч нь юу буй. Энэ бүхний хариуг харьцангуй агаад түр зуур шийдэх хүслийг яруу найраг гэж томъёолбол би бээр гүтгэсэн хэрэг болох уу. Б.Одгэрэлийн "Сентименталь тэмдэглэлийн төгсгөл"-ийг уншаад ингэж бодсон юм. Надад баясгалан төрсөн бөгөөд энэ шүлгүүдийг би яруу найрагт шинэ орон зай, боломжийг нээж байна хэмээн тодорхойлов. Урлахуй ухаан, хэлний зүй, яруу найргийн хөгжил эрин цаг үеэс ийм боломжит орон зай, агуулга хэлбэрийн шинэчлэлийг шаардаж байгаа бус уу. Бурхны шашинтан хүн үйлийн үр, буян нүгэл, хойд урд насны явдлыг үгүйсгэсэн санааг буруу үзэл гэж үзээд тэвчдэг. Сүүлийн үеийн яруу найргийн хүрээнд буруу үзлийг баримталсан, утга буруудсан ба огт утгагүй, хүний оюун санааны хэрэгцээнд нэмэргүй, үл ойлгогдох шүлгүүд зонхилох болсон нь яруу найргийн ирээдүйд хор хоноолтэй юм санагддаг. Зохист аялгууны онол одоогийн яруу найргийн байдалтай нийцэхгүй байгаа нь үүнтэй дам холбоотой. Яруу найраг бол төгс төгөлдөр ойлголт, олон нарийн хэмжүүр бүхий шинжлэх ухаан юм. Дорно дахин гүн ухааны сургаал, орчлонгийн мөн чанарыг судлах арга зам, нийтээр даган суралцах ухаан хийгээд яруу найргийн хоорондын нягт уялдаа холбоог ухаарч гэмээ нь шаардлага хангахуйц уран бүтээл туурвина. Үг аялгуу, чимээ дуу бүхнээс нэг нэг утга гарна. Наана үзэгсэд аливаа зүйлийг яг буйгаар нь харж, мэдэрч, ойлгодог. Яруу найраг ил ба далд гоо сайхан, учир шалтгааныг эрхэмлэнэ. Энэ бүхэн угтаа урлаг, яруу найргийн олон хэмжүүр. ахуй үесийг харгалзан үзэх ёстойг сануулж байна. Чухам иймээс Б.Одгэрэлийн шүлгүүдийг орон зай. дүр дүрслэл. философи ойлголтынх нь өргөн хүрээнд авч үзэх ёстой. Би мэргэжлийн шүүмжлэгч биш болохоор энэ удаа түүний шүлгүүдийг уншаад төрсөн сэтгэгдлээ илэрхийлэхийг оролдсон юм. Б.Одгэрэлийн шүлгүүдийг унших бүр нэг зүйлийг шинээр олж харах юм. Түүний шүлгийн нууцлаг сайхан нь дахин унших хүслийг төрүүлдэг. 1990-ээд оны яруу найргийн олон өнгө аяс, урсгал чиглэл, хэлбэрүүдээс ямар ч буй энгийн гоо сайхан, эгэл далд, ерийн гүн ухааны агуулга, өвөрмөц шүлэглэл бүхий бүтээлүүд нь нэгэнт тогтсон уламжлалыг баримталсан шинжтэй боловч басхүү шинийг хайсан эрлийн үр дүн болсныг тэмдэглэх хэрэгтэй. Ерийн өгүүлэмж бүхий шүлгийн ариун сайхан нь далд ертөнцийн сэрэл мэдрэхүйн үр хөврөл байдаг.

Тагтааны нисэх чимээнд
Тэнгэрийн орны эгэл сайхан бий... гэх мөрүүдэд ямархан сэтгэлийн хайр, ариун мэдрэмж оршино вэ? Шүлэг бол биеэ даасан байдлаар оршин тогтнох яруу өгүүлэмж байлаг. Шүлэг гэгээн саруул үнэн байх зарчимтай. Дээрх мөрөөр шүлгийн бүтэц агуулга нь сонирхолтойгоос гадна нэг мөр нь л бүхэл бүтэн шүлэг мэт тусгаар, мөнхүү бүхэлдээ нийлэмжит утгатай байгаа юм. Сэтгэл санааг догдлуулан эзэмдэж, гүнзгий бодол төрүүлэм шүлэг уншихад тэсгэлгүй хүсэх цаг тохиолддог. Тийм үед надад Одгэрэлийн шүлгүүд тус болдог.

Арван долооны цайвар саран
Арван долоотой охин шиг гэгээтэй
Тэргэл дүүрэн гэрэлтэй байсан
Тэрхэн мөчийг нь санахад жаахан гунигтай
Орхин замхрах энэ миний гэрэлт залуу нас шиг
Тэр, тэргэл саран бүдгэрэн сэмэрсэн нь
Охин хонгорууд арван долоо хүрэх шиг
Тийм амтлаг агаад хөнгөн гунигтай.
Энэ бол гоо сайхны дүрслэлийн шүлэг. Гоо сайхны мөнхийн билэг тэмдэг бол үдшийн саран, үзэсгэлэнт залуу охид амой. Бусад олон шүлгүүдийг нь энд бичих боломжгүй. Ер нь яруу шүлгийн тухай дүрслэн хэлэх нь хэцүү бөгөөд боломж үгүй ажил. Шүлэг нь тухайн найрагчийн бодол сэтгэлийн толь юм. Яруу найрагчийг шүлгээс нь л мэддэг. Шувуу болоод шувуу адил гэгээн, ангид, хөөрхий, тунгалаг сэтгэлт хүмүүний үхэл, ертөнцийн тухай өөр бишрэм зүйлийг өгүүлсэн гайхалтай шүлгийг нь би магтана. Магтах бус боловч гүнзгий мөрийн явдлыг үзүүлэгч шүлгийнх нь тухайд санаагаа хэлье гэж бодож байна. Цагаан Ононы бургас болоод буриад айлын хашаан дээгүүр өнгийх цайвар сарны дүрслэл, гэрэлт охидод дурлан тачаах хөвгүүний сэтгэлийн зураг, мунхаг үгийн хойноос мэргэн үг, хүүхний инээмсэглэл ч хэрэггүй гэх зэрэг тодорхой үгс, зүйрлэл, шүлэглэлийг нь уншихад зүүд мэт амттай санагдана. Яруу найрагт ийм саруул дүрслэл, тодорхой зураг хэрэгтэй. Тодорхой шүлэгч нь Б.Одгэрэл бөгөөд ийм шүлгүүдийг аизааралгүй өнгөрч болохгүй. Гарцаагүй үнэнийг гоёчлон чимэлгүй шүлэглэх, сэтгэлийн шувуудыг хөгжөөн цэнгүүлэгч чадвар авьяас түүний шүлгүүдээс тодорхой харагдаж байна.

Танин мэдэхүйн мөн чанар нь ертөнцөд амьдарч буйн нэгэн утга агуулга болдог. Танин мэдэхүй нь гоо зүйн сэтгэлгээ, орон зайн хязгааргүй дүрс, ёс суртахууны нандин бүхэнтэй язгуур холбоотой байж, төгс төгөлдөрт хүрэх замыг гийгүүлнэ. Сэтгэлийн гүнд өдөр бүр хуримтлагдан дүүрэх зөн мэдрэмж, сэрэл ухаарал, уйтгар гуниг, хөөр баяр цөм гадагш түрэгдэн яруу сайхны хэлбэрээр дамжин илэрдэг билээ. Түүний нэгэнтээ хэвлүүлсэн "Өдөр бүрийн шүлгүүд" тийм тансаг гэгээн, үнэ цэнэтэй санаа бодлоор дүүрэн байна. Ерийн үгс мэт боловч зохих байраа олж чадаад, хүний сэтгэлийг догдлуулан эзэмдэж, цэгц журамтай ойлголтыг илэрхийлэх уг шүлгүүд миний адил ертөнцөд алгасрагч хүмүүний хүслийг ихэд татаж байдаг.

Сзм сэмээр навчис эргэлдэн хийснэ
Сэтгэл зүрхний хөндүүр цаг өнгөрхөд сарнисангүй
Шарласан навчсыг би гудамжнаас түүн нандигнаад
Шаналал гунигаа өнөөдөр ер бусын болгов...

Гадаа хөлийн чимээ гарахад чамайг л гэж бодном
Гадуур минь өнгөрөх явуулын улс хичнээн их вэ.
Үдшийн цагийг үүднийхээ дэргэд үднэм
Үс хийгээд өвсний их гэдэг худлаа юм
Үдэш гэдэг хичнээн их вэ. (1995.01.13)

Аяс төгөлдөр дорно зүгийн мэдрэмж, намуухан уянгалаг дүр зураг, гойд юм үгүй боловч сэтгэл татах зүйл дээрх бадгуудад ажиглагдаж байна. Яруу найргаас яг таг тодорхойлолт, хайрцаглал, шууд баримт нэхэх нь өрөөсгөл хандаж буй хэрэг. Шүлэг уншиж дуусах агшинд мөнөөхөн тэнгэрлэг ертөнцөд одож, тасархай бадгийн утгыг бодож эхэлдэг билээ. Тийм ч учраас "Сентименталь тэмдэглэлийн төгсгөл" бол шинэ дүрслэлийн загвар, яруу найруулга, хэллэгийн уламжлалыг хөгжүүлсэн аяс, шинэ уран зохиолын хандлагыг харуулсан туршиц гэж болох бүтээл болжээ.

Чиний тухай хэлсэн уг
Миний тухай хэлсэн мэт надад тусна
Чиг чигээрээ явсан танихгүй хүмүүсийн үхэл
Цээжний минь хонхыг бүдэгхэн дэлдэнэ.

...Анх харсан шигээ чамайг нэг харахсан
Ааль зан гадаад төрхийг чинь би таньж гүйцэв.
Царай зүсний чинь шинэхэн гоёмсгийг дахиад олж үзэх болов уу
Чамайг анх харсан шигээ ахиад нэг л харахсан.

Үүнээс энгийнээр, үүнээс тунгалгаар үнэн зөөлөн бодол. жам ёс, ертөнцийн үнэн, нандин хайрыг яаж үзүүлэх вэ. Зүрхний хайр, шинж нигүүлсэхүй, ундран гарах утгыг эрхэмлэснээрээ дээрх шүлгүүд үнэ цэнэтэй билээ. Өрнийг дууриах хандлага газар авч, барууныг шүтэж, хийсвэр сэтгэлгээ хэмээн хэн ч үл ойлгох үгсийн цуглуулга, хэлхээс бичиж дэлгэрүүлсэн энэ цаг үеийн утга зохиолд Одгэрэлийн шүлгийн "ертөнцийн явдлыг танин мэдэх" гэгээрэл ариуслыг эрхэмлэсэн эрмэлзэл үнэ цэнэтэй байгаа юм. Нийгмийн дэвшил, оюун сэтгэлгээнд яруу найраг, урлаг, утга зохиолын гүйцэтгэх үүрэг угтаа асар их болохыг бид мэднэ. Ариун сэтгэлийн дуун, оюуны чөлөөт орон зайн тусгал болсон цэвэр тунгалаг гоо сайхны бүтээлүүдийг үнэлж дүгнэх чухал. Утга зохиолын тавцанд шинэ утга зохиолын төлөөлөгчид гарч ирж, чөлөөт уран бүтээлийн олон чиглэлийг дэлгэрүүлж буй энэ үед тэднийг даган үзэл онолын маргаан, шүүмж судлалын бүтээлүүд гарч, олон түмний анхаарлыг татах нь зүй ёсны хэрэг. 1990-ээд оны Монголын яруу найрагт өөр өөрийн өвөрмөц өнгө аясыг илэрхийлсэн урсгал чиглэлүүд үүсч, яруу найргийн амьдралд олон сонирхолтой үйл явдал, маргаан мэтгэлцээн бий болж, бүхэлдээ утга зохиол хөдөлгөөнд орж эхэлсэн билээ. Өнөөгийн яруу найргийн шинэ хандлагыг тодорхойлж буй залуу яруу найрагч Ж.Болд-Эрдэнэ, Б.Галсансүх, Х.Эрдэнэбаатар, Л.Энх-Амгалан, Д.Цогбадрах, Л.Өлзийтөгс нарын олон залуусын бүтээлүүд өөр өөр чиглэлийг хамарсан боловч угтаа 90-ээд оны яруу найргийн шинж төлөвийг илтгэж байна. Тэдний нэг болох Б.Одгэрэлийн шүлгүүд өрнө ба дорньн шүлэглэх барилыг эзэмшсэн хийгээд бусад шинжүүдээрээ ялгарч байгааг дурдсан билээ. Ер нь аливаа түүх, уран зохиол, шашны сэдэвтэй бүтээлүүд ямар нэг хэмжээгээр тухайн цаг үеийн сэтгэлгээний түвшин, хөгжлийн байдлыг илтгэдэг. Орших ба эс орших, дотоод сэтгэлийн чанарууд. үзэгдэл юмсын шалтгааныг шинжилсэн өргөн хүрээтэй сэтгэхүйн яруу найрагт Одгэрэлийн зарим шүлгийг хамааруулж болох юм.

...Хаа нэгтээ дурласан хүүхэн хүлээх шиг
Хачин битүүлэг, өчүүхэн баяр ч үгүй
Найз нөхөд, үл таних хумүүс сүүдэр мэт
Нимгэн үүлс, жихүүн үдэш хүйтэн дарс мэт
Догдлон түгших нь хүнтэй учрахыг мэдрэх шиг, хүнээс хагацахыг бас мэдрэх шиг
Догдлон түгших нь бүхнийг орхихын харамсал шиг
Үл ойлгогдох, алсын, хэрэггүй баярыг хүлээх шиг
Од мэт чулууд хөлийн дор бүдэг бадаг
Чулуу мэт оддын зүг одоход ойрхон.
Намайг ер ямар нэгэн орчлон хүлээх шиг
Намайг дурлалт хүүхнээс илүү цаг хугацаа татна.
(Өдөр бүрийн шүлгүүдээс)


Энгийн байх, гунигтай, хатуу, бардам явахын учрыг
Энэ үеийнхээ цэцэрхэгчдээс илүү би мэднэ.
Өдөр бүрийн амьдралыг өвдөж, өчнөөн давж мэдрэхэд
Өндөр утга, эгэл үнэн оршдогийн учрыг мэднэ.
Ердийн хямд зугаанд бид сөхөрч, зовлонд тэнцэхээ больдог
Ертөнцийн гэгээрэх, мунхрахын үл үзэгдэх хуулийг үзэгдэх болтол жижгэрдэг.
Адгуусан дунд ч байдаг амгалан, цэцэн, жинхэнэ зохирол
Анд нөхөд, тамхины утаан дунд алга байгааг мэднэ.
("Сентименталь тэмдэглэлийн төгсгөл")

Дээрх шүлгээс гадна сайхан охидыг ширтэхэд гуниг төрөх ширтэхгүй байхад бас гуниг төрөх, өнгөт хорвоогийн зовлон мэт жаргалын тухай, охидын үзэсгэлэн гоог тодруулсан шүлгүүд та бидэнд сэтгэлийн ертөнцийн гэрэл гэгээг соёрхоно. Тэрбээр:
Зовлонгоо хуваалцах гэж шүлэг бичнэм
Зовлонгоо хуваалцах минь ийм сайхан..." гэж бичсэн. Үнэхээр шүлэг хэмээгч нь зовлон гуниг, үзэн ядалт, хайр сэтгэл, тэнгэрлэг дурлал, гүн ухаан, гоо сайхан, цас борооны үнэр буюу. Шүлэг бол сэтгэлийн ариун сайхны илрэл, оюун санааны амьдралын тусгал мөн. Яруу найргаар дамжуулж, оюун сэтгэлийн тэдгээр ертөнцийн анирыг сонсмуй. ...

Хавар эртийн ногоо шиг
Хашааны гаднах салхи шиг
Хаданд сийлсэн шүлэг шиг
Халуун үдшийн бороо шиг
Дөрвөн улирал шиг хувирах
Ганцхан насыг минь залуусгах
Охин хүүхэд шиг инээмсэглэлтэй
Одны гэрэл шиг нулимстай
Жавхаатай бүсгүйтэй байхад
Жаргахгүй амьдарч чадна би...

Одгэрэлийн шүлгээс ажиглагдсан өөр нэг зүйл бол хэллэг энгийн, унших бүр нэг нууцлаг зүйл тодрох маягаар шүлэглэсэн явдал. Гэвч өөр бусдын шүлгийг санагдуулам, өөрийн шүлгийн давтагдсан санаа, утга уялдаагүй зэрэг зүйлсээ анхаарахад илүүдэхгүй биз. Жишээ нь:
Чиний угаасан бошинз, даавуу
Хэний гадаа
Зэллэн буцах шувуудын адил
Хэцэн дээр дэрвэнэ вэ. (Д.Нямсүрэн мэт)

Чиний болзоонд ирэх цаг
Минии тамхи шатаж дуусах цаг мэт (Ц.Бавуудорж мэт )

Ерөнхийд нь нэгтгэн үзвэл "Сентименталь тэмдэглэлййн төгсгөл" дэх зарим үгс, шүлгийг эс тооцвол хэлбэр зохиомж, ур чадвар, мэдрэхүй, сэтгэлгээний өвөрмөц жишээ болох сайхаи шүлгүүд болжээ. Өөрөөр хэлбэл, яруу найрагт Б.Одгэрэлийн баримталж буй зарчимтай санал нэг байна. Бид өнөөдөр хүний ертөнцийн зохицол, туйлын үнэн ба харьцангуйн хууль, дотоод сэтгэлийн нууц, сэтгэлгээний чөлөөт ертөнцийн тухай санал бодлоо солилцож, мөрөөдөж байна. Энэ бүхэнд дээрх шүлгүүд зохих хэмжээгээр хариулт өгч байгаа юм. Ертөнцөд нэгэн үе сонирхолтой байсан сэдэв нэгэн цагт утгаа алдана. Харьцангуй утгаар яруу тунгалаг мэдрэмж хэвээр үлдэнэ. Энгийн, үнэн, эгэл далд гоо бүхнээс хэзээ ч уйдсангүй. Энэ бүх чанарууд яруу найрагт байдаг. Нууцлаг үнэн, оршихуйн өнгө ямагт дурыг булаана. Тэр нь яруу найраг ч байж болох юм. Яруу найргаар дамжуулж олон эрхэм чухал асуудлууд, хэрэгтэй зүйлсийн тухай ойлголтыг илэрхийлж, олж авч болдог. Орчлон дэлхийн хязгааргүй уудмын дунд хүн төрөлхтөн ямагт шинэ арга зам, хүсэл татах зүйлийг эрэлхийлэх юм. Тэр нь мөн чанартаа юу байх тухай ярихыг би зорьсонгүй. Тунгалаг огторгуй, цэлмэг агаар, алтан наран, баясгалант эмс охид, дөрвөн улирал, яруу найрагтай орчлон дээр бид амьдарч байна. Хүн төрөлхтний хэл, зүс, үндэс, язгуур өөр өөр боловч гоо зүй, яруу найргийн сэтгэлгээ нэгдмэл юм. Сарны гариг, оддын сонгомол туяа, жан Шамбал, ариун Диваажинд орох, судлахын үүд нэгдэн нэвтрэх зам нь яруу найраг бүлгээ. Болор тунгалаг цонх, нэвтэрхий туяарах орд харш, ариун гүнж, танхил охидын сэрүүн лаврин мэт дорно зүгийн шүлгүүд, сүмийн хонхны дуу, цасны будраа, гийгүүлэнт намрын ой, анхилхан охидын уруулын өнгө, торгон сарны цайрах дэвсгэр адил гэгээн шүлгийн ертөнц ариухан тансаг ажээ. Одгэрэл ба түүний шүлгийн тухай бяцхан тэмдэглэлээ өндөрлөх зуур та бүхэнд сайн сайхныг хүсэн ерөөе. Тавдугаар сарын гэрэлт өдрүүд өнгөрч удахгүй яруу найраг мэт зун цаг ирнэ.

Т.Содномнамжил

Бодол

М.Ю.Лермонтовын нэгэн шүлгийг үе насныхандаа болон өөр хувьдаа зориулахыг хүслээ. "-Бацаануудаа та нар болоогүй шүү" гэхчлэн шүднийхээ завсраар шүлсээ үсчүүлээд байгаа хөөрхийсүүдийн бах тавыг хангаад байхаар балай алмай байж болохгүй юм бид...

Бодол

Үе насныхнаа би
Үлэмж гунин ширтнэм.
Үзэгдэх ирээдүй нь хоосон
Үгүй бол будангуй байна.
Мэдэж ядаж цөхөрсөөр
Мэл гайхаж эргэлзсээр
Мэрийх үйлс явдалгүй
Миний үе хөгшрөх нь байна.

Өлгийнөөсөө дөнгөж гарахдаа
Өвгөдийнхөө алдаагаар баян байна.
Оройтож цэлмэдэг ухааны нь
Одоо ч бид өвлөсөн байна.
Харгуйгаа алдсан аян шиг
Харийн найранд суусан шиг
Тавгүй амьдрал биднийг
Тарчилган зовоож байна л.

Сайн муугийн алинд ч
Санаа амар маань жигшмээр байна.
Тэнцэж дөнгөж өндийгөөд л
Тэмцэлгүйгээр гундаж байна.
Аюул заналтай тулгарахдаа би
Арчаагүй, муухай хулчгар байна
Муйхар засагт бөхөлзөж
Муугаа дуудуулсан боолууд байна...

...Уянгат найргийн мөрөөдөл
Урлагийн эрхэм бүтээл ч
Хөхүүн хөөрөөр оюуны минь
Хөдөлгөж чадахгүй нь
Хээр булсан харамчийн
Хэргээ барсан эрдэнэс шиг
Чин сэтгэлийн шавхруугаа бид
Цээжиндээ л хав дарж байна.

...Элэнц хуланцийн эрхэмлэдэг
Эндүү тансаг зугаа цэнгэл
Гэмгүй цайлган завхайрал нь ч
Гэтэл бидэнд уйтгартай байна.
Элэг доогтойгоор бид
Эргэн эргэн хялалзсаар
Аз жаргал, алдар нэргүй
Авсруугаа тэмүүлцгээж байна...

Бичгийн их мэргэн Ш.Гаадамбын
дуун хөрвүүлэг бөглөө

1995 оноос өмнө гарсан Монгол романууд /хойшихыг нь бид бараг мэднэ/

I. Ч. Лодойдамба “Алтайд” 1949, 1955

2 Б, Ринчен “Үүрийн туяа” (гурамсан) 1951, 1955. 1981. 1994

3 Д. Сэнгээ ”Нэгэн нутгийнхан” /Дуусгаагүй/ 1959

4. 3. Баттулга “Хөх тэнгэр” 1960, 1995

5. Л. Түдэв “Уулын үер” (хоймсон) 1960. 1965. 1971

6. Д Намдаг “Цаг төрийн үймээн” 1960, 1967. 1988

7. Ч. Чимид “Хавар намар” 1962, 1984

8. 3. Сандаг “Хүний ганц” 1962, 1991

9. Д. Даржаа “Алс холын ертөнцөд зорчсон нь” (зөгнөлт) 1963

10. Л. Чойжилсүрэн “Өвсний шүүдэр” /хоймсон/ 1964, 1983

11. Б Ринчен “Заан залуудай” (хоймсон) 1964, 1966, 1995

12. Ц. Цэдэнжав “Хаврын урь” 1964

13 Д. Мягмар “Нийлэх замын уулзварт” 1964

14. С. Дашдэндэв “Улаан наран” 1964 .

15. Л. Түдэв “Нүүдэл” 1964

16. Р. Чойном “Хүн” (шүлэглэсэн) 1964; 1990

17. С. Дашдооров “Говийн өндөр” (хоймсон) 1964_, 1981

18. Ц. Уламбаяр “Зовлон жаргал” (гурамсан) 1965, 1971, 1981

19. Ж. Пүрэв “Хөгжмийн эгшиг” 1966

20. Ө. Баасанжав “Алтан хараацай” 1967, 1991

21. Ч. Лодойдамба “Тунгалаг тамир” (хоймсон) 1967. 1981

22. Д. Равдан “Орхоны шуугиан” 1967

23. Н. Банзрагч “Зам” 1967

24. М. Чимид “Урцын гэрэл” 1967

25. Ж. Пүрэв “Аянга” 1968

26. Б. Нямаа “Араараа модтой Биндэръя”

27. Я. Гармаа, К.Чимид “Эцгийн голомт” (цог сэтгүүлд нийтлэгдсэн) 1968

28. П.Очир “Амь насны өрсөлдөөн” 1968

29. Д. Даржаа “Нөхөд” 1968

30. Ц. Цэдэнжав “Ерөө голын охин” 1968

31. Л. Чойжилсүрэн “Морин төвөргөөн” 1970

32. С. Лочин “Сэтгэлийн өнгө” 1970

33. Ж. Бямба “Хорвоогийн өнгө” 1971, 1990

34. Б. Нямаа “Бид гурав” 1971

35. Д. Найманжүд “Оломгүй далай” 1971

36. С. Дашдэндэв “Үүрийн цолмон” 1971

37. Ж. Пүрэв “Гурван зангилаа” 1971

38. Б. Ринчен “Их нүүдэл” /I дэвтэр/ 1972

39. Н.Черияздан “Улиран одсон жилуүд”

40. Д. Гармаа “Цагаан булаг” 1972

41. Б. Нямаа “Арандалынхан” (хоймсон) 1973

42. Д.Лодой “Дайн” (гурамсан) 1973. 1977

43. Д. Наваансүрэн “Минжийн хангай” (хоймсон) 1973, 1982

44. Ж.Гал “Болор тольны нууц” (зөгнөлт) 1973

45. Ж. Дамдин “Буун дуу” 1973

46. С.Удвал “Их хувь заяа” 1973, 1988

47. 3.Сандагаа “Эр бор харцага” 1973, 1991

48. Б_.Ринчен “Сандо-Амбан” /I-дэвтэр/

49. Л. Түдэв “Нүүдэл суудал” 1974

50. Л. Чойжйлсүрэн “Яндангийн цууриа” 1974

51. М. Жавган “Есөн хүсэл” 1975

52. Ж.Пүрэв “Ундрах инженер” 1975

53. Л.Содов “Голын тэртээх манан” 1976

54.Д. Маам “Газар шороо” (гурамсан) 1976, 1982

55. Ж. Пүрэв “Аадар бороо” 1977

56. М.Елеусиз “Ховдын энгэр дээр” 1977

57. Д. Гармаа “Газар тэнгэр” 1977

58. Ж.Бямба “Их аяныхан” 1977

59. Ц. Очир, Р. Сайжаа “Бага дарга” 1978

60. Н. Банзрагч “Хошуу цагаан нутаг”

61. С.Лочин “Үргэлжлэлтэй долоон өдөр” 1978

62. Даржаа “Хайр сэтгэл” 1978

63. Чойжилсүрэн “Хаврын жавар” 1979

64. Д.Маам “Гишгэх газаргүй хөл” 1979

65. Содов “Саран дорх хорвоо” 1979

66. Дашдэндэв “Залуу нас” 1979

67. Цэмбэл “Ногоон цэцэг” 1979

68. Цэдэнжав “Талын манхан” 1979

69. С.Лочин “Сүйрэл” 1979

70. Ш.Сүрэнжав “Дуулганд ургасан цэцэг” (щүлэглэсзн) 1979

71. Н.Надмид “Хүлээс алдарсан нь” 1979

72. Д.Гармаа “Тайгын цэнхэр манан” 1979

73. С.Пүрэв “Эх газрын чулуу” 1979

74. Р.Ядмаа “Дөрөөн дээр” 1979

75. А.Амгалан “Хар шуурга” 1980

76. Ө.Баасанжав “Мөнгөн хараацай” 1980

77. Л. Чойжилсүрэн “Голын харгиа” 1980

78.Н. Банзрагч “Сүүлчийн буун дуу” 1980

79. Ж. Пүрэв “Мянган захидал” 1980

80. Ж. Бямба “Энэрэлгүй хорвоо” 1980

81. Л. Содов “Шүүдэр буусан үдэш” 1980

82. Ш. Нацагдорж “Мандухай цэцэн хатан” 1981

83. Л.Түдэв “БНУ-ын анхдугаар он” 1981, 1989

84. Д. Цэвэгмид “Ардын багш” 1981

85. М. Чойжил “Учрах тавилан” 1981

86. Ж. Гал “Аймшгийн жолоо буюу догшин траннозавр” (зөгнөлт) 1981

87. О. Цэндсүрэн “Хүний араншин” 1981

88. Д. Дэмбэрэл “Говийн өглөө” (хоймсон) 1981

89. Н. Банзрагч “Халхын гол”

90. С. Надмид “Нийслэлийн замд”

91. С. Пүрэв “Цаг цагийн урсгал”

92. Д. Даржаа “Сэтгэлийн нууц”

93. 3. Дорж “Сүүтэй чулуу”

94. 3. Сандагаа.”Шалдар булдар нас” 1982,1983

95. Ш. Шажинбат “Элс цас” (хоймсон) 1983 1985

96. Ж. Лодой “Тулалдаан” 1983

97. Ж. Пүрэв “Зүрхний хилэн” 1983

98. С. Лочин “Насны зам” 1983

99. С. Дашдооров “Дуут хонгор манхан” 1983

100. С.Эрдэнэ “Амьдралын тойрог” 1983

101. Н. Надмид “Эр цэрэг зэр зэвсэг” 1984

102. Б. Сосорбурам “Хөдөөнийхэн” 1984

103. Жамлийхаа “Их айл” 1984

104. Н. Банзрагч “Дөчөөд оны жавар” 1984

105. Д. Цэмбэл “Амарсанаа” 1984

106. Ж. Бямба “Үнэний хорвоо” 1984

107. Ц. Доржготов “Шим мандал” 1984

108. Л. Түдэв “Оройгүй сүм” 1985

109. Д. Даржаа.”Дурлал” 1985

110. Л. Чойжилсүрэн “Нартай бороо” 1985, 1986

111. С. Лочин “Сарны гэрэл”

112. Л. Дарьсүрэн “Онцгой эрх”

113. Д. Урианхай “Халуун зуны сүүдэр” 1985

114. Д. Гармаа “Харуул Алтай” 1986

115. X. Шавдарбай “Өөрийн гараар” 1986

116. Ш. Нацагдорж “Болор толь” 1986

117. О.Цэндсүрэн “Халуун салхи” (гурамсан) 1986, 1991, 1993

118. Т. Султаан “Сүмбэр уул” (хоймсон) 1986, 1991

119. М. Чимид “Сэтгэлийн нууц” 1987

120. Б. Цэдэндамба “Алтны мод” 1987

121. Д. Цэмбэл “Гурван хөх чулуу” 1987

122. 3.Дорж “Эрдэнэ засгийн унага”

123. Л.Чойжилсүрэн “Ялалтын намар”

124. Л. Түдэв “Хувьсгал танаа өчье” (Монгол роман цувралаар нийтлэгдсэн) 1988

125. Т. Юмсүрэн “Ирж яваа цаг” /I дэвтэр/ 1988

126. Ж. Пүрэв “Манан будан” 1988

127. Ж.Гал “Хорт зэрэглээний оронд” 1988

128. А. Амгалан “Түйвээн”

129. М. Елеусиз “Төөрөлдсөн”

130. Л. Содов “Заяа тавилангийн орчлон” 1988

131. Ш. Ванчаарай “Нарны сургууль” 1988

132. С. Эрдэнэ “Занабазар” (Монгол Роман цувралаар) 1989

133. Ш. Цэнд-Аюущ “Далдын хар малгайт” 1989

134. Б. Ёндон “Хувь заяаны яргуй” 1989

135. Ж. Бямба “Заяа тавилан” 1989

136. Ц. Цэдэнжав “Зөвлөлтийн хүн” (эссе) 1988

137. С. Пүрэв “Эргүүлэг” 1989

138. Ц.Базаррагчаа “Сургуулийн намар” 1989

139. Ш.Цэен-Ойдов “Талхны амт” 1989

140. Ц.Доржготов “Тэнгэр дуугарахын өмнө” 1989

141. Б. Нямаа “Санаа заяа хоёр минь” (Монгол Роман цувралаар) 1989

142. С.Лочин “Гал голомт” (Монгол Роман цувралаар) 1989

143. Д.Норов “Уулын хөх сүүдэр” 1989

144. Д.Гармаа “Зааны ясан өргөө” 1989

145. Д.Мягмар “Золиос” (Цог сэтгүүлд нийтлэгдсэн) 1990

146. Б.Өлзийсүрэн “Амьдрал багш” 1990

147. Д.Тармаа “Нарны будан” (Монгол Роман цувралаар) 1990

148. С.Пүрэв “Чулуун хаалга” (Монгол Роман цувралаар) 1990

149. Л.Дарьсүрэн “Улаан дэнлүүний хагацал” (Монгол Роман цувралаар) 1990

150. Г.Нямаа “Цадиг хууч” (Монгол Роман цувралаар) 1990

151. Н.Банзрагч “Улирах цагийн аяс” 1990

152. Баттулга “Хүүхэн заяа” 1990

153. Д.Урианхай “Учирахуй хагацахуй” 1990

154. Ж.Зана “Учрах тавилан” 1990

155. С. Лочин “Замын бартаа” 1991

156. Б.Нямаа “Бурхан өршөө” 1991

157. С. Пүрэв “Усны гудамж” 1991

158. С. Пүрэв “Сүнс сүүдэр” 1991

159. Ш. Цэнд-Аюуш “Хүлээх өрөөний эзэгтэй” 1991

160. Л. Дагвадорж “Буянтын урсгал” 1991

161. Д. Төрбат “Могойн чуулган” (Монгол Роман цувралаар) 1991

162. Л.Дарьсүрэн “Харанхуй ангал” 1991

163. Ж.Зана “Мухар гудамж” (Монгол Роман цувралаар) 1991

164. Б. Доржсүрэн “Наранбүүвэй” (Монгол Роман цувралаар) 1991

165. И.Саньцар “Тооноор тольдогч сүүлт од” 1991

166. И. Саньцар “Цөлмөгч” (адал явдалт) 1991

167. М. Тогмид “Хувь заяаны цадиг” (хоймсон) 1991, 1992

168. М. Чимид “Тооройн сүүдэр” 1991

169 Ш. Ванчаарай “Шагнал шийтгэл” 1991

170. Л. Чойжилсүрэн “Түгшүүрт хорвоогийн наран дор” 1991

171. Д. Гармаа “Бурхан багшаа худалдсан нь” 1991

172. Ж. Пүрэв “Сэтгэлийн дуулал” 1991

173. Д.Маам “Цагийн салхи” 1991

174. Д. Банзрагч “Гал булаг” (шүлэглэсэн) 1991

175. С.Надмид “Хар нүдэн” 1991

176. Ж.Лодой, Шаарийбуу “Хайлаарын манан” 1991

177. Г. Батаа “Сүүдэр” (эссе) 1991

178. Р. Чойном “Гал морин цаг” 1991

179. Д. Төрбат “Морин зэргэлээ” (шүлэглэсэн) 1991

180. Сан.Пүрэв “Хараацайн төгөл” 1992

181. И.Цагаанхүү “Нүгэл” (гурамсан) 1992, 1994

182. Д. Норов “Алтан богдын шил” /I дэвтэр/ 1992

183. Ч. Алагсай “Унаган тахийн дууль” 1992

184. Р. Ганбат “Амьд явах хэрэгтэй” (Цог сэтгүүлд гарсан) 1992

185. Б. Пүрэвдорж “Даяанчийн хяслан” 1992

186. Ш. Сүрэнжав “Хэрлэнгийн Баръяа” 1992

187. С.Лочин “Хилэнцэт амьдрал” (Монгол Роман цувралаар) 1993

188. Л.Дарьсүрэн “Богд эзний зарлиг” /тэргүүн дэвтэр/ 1993

189. Л.Чойжилсүрэн “Дилав хутагт” (Улаанбаатар сонинд гарсан) 1993

190. Д.Төрбат “Хонин холбоо” (Монгол Роман цувралаар) “Ардын совин” нэрээр

хэвлэгдсэн) 1993

191. Н. Нагаанбуу “Айдсын мандлын нууц” (зөгнөлт) 1993

192. С. Эрдэнэ “Хойт насандаа учирна” 1993

193. Н.Хаянхярваа “Модун Шаньюй” (хоймсон)1994

194. П. Баярсайхан “Хотын онгон” (хоймсон) 1994

195. X.Зандраабайдий “Хөх чонын удам” (эссе) 1994

196. Б.Лхагвасүрэн “Сэлүүн орчлонгийн сиймхий” 1994

197. Ж.Пүрэв “Сүмбэр хангай өршөөсөн”

198. Ж. Сумьяа “Гурван заяа” 1994

199. М.Тогмид “Бушуу туулай” 1994

200. Өлзийсүрэн “Зул” 1995

201. Д. Даржаа “Хохь чинь” 1995

202. Н. Сүхбат “Мандлын сахиус” 1995

203. Д.Чинзориг “Тэнгэрт тасраагүй амь” 1995

204. Д. Гармаа- “Үхэл өөрөө ирдэггүй” 1995

205. А.Гануул “Захирал алуурчинд очих ёстой” 1995

206. Ж.Пүрэв “Бүргэд харьд үурлэдэггүй” 1995